Trze Królowie prziszli ku Wóm!

 

Na Cieszyńskij Ziymi, kiej prziszło świynto Trzech Króli, to znaczyło tela, że sie uż skóńczył czas świyntych wieczorów, co óny sie zaczły od Wilije. Od Trzech Króli sie zaczynoł miynsopust. Przez dwanost dni, co sie na nich prawiło że óny sóm prózne, nie śmiało sie nic robić tym, co było ostre – baji rzazać nożym. Każdy dziyń z tych dwaności miyndzy Wilijóm a Trzema Królami był jak jedyn miesiónc w roku. Jako było tego dnia takowny był czas w miesióncu. Na Trzech Króli w kościołach sie świynciło złoto, krede a drobne wieca, co óny miały chrónić a lyczyć całóm familije. Poświyncónóm wodóm sie pyrskało chałupy, chlywy, masztale, gowiydź a plac. Złoto sie przikłodało tam, kany na ciele była jakosik nimoc, bo sie wierziło że w tym czasie złoto poradzi uzdrowić a mo wielkucnóm siłe. Na Trzech Króli sie musiało świyncić – jodło było lepsze jako to, co sie go jodało w niedziele a po dziedzinie drepsili kolyndnicy poprzeblykani za Trzech Króli a Heroda. Óni odgrywali ganc takowny mały tyjater a było to szumniejsze, jako to co pokazowali kolyndnicy. Chłapcy poprzeblykani za Trzech Króli a Heroda, kiej wlazowali do chałupy to prawili: „Niech bydzie pochwolóny Jezus Chrystus” a eszcze: „Trze Królowie prziszli ku Wóm, szczynścio zdrowio winszujymy Wóm, szczynścio zdrowio długi roki, prziszli my ku Wóm z daleka”. Potym wszecy eszcze zaśpiywali kolynde. W naszych Beskidach sie miyrwi trzech króli a pastuszków. Trze Królowie mieli na sobie obleczóne lónty, jaki naszli dóma, abo se robili swoji włośne, dycki na głowie mieli koróny z papióru a w packach nióśli mire, kadzidło a złoto, co jich też sami robili. Ciekawe je to, że żodyn se nie poradzi spómnieć, coby Trze Królowie drepsili po Wiśle. Na Trzech Króli sie świynciło wode, co sie na nióm prawi trzejkrólówka, lebo trzejkrólowo. Miała óna chrónić od nieszczynść we chlywie, we stodole a w masztali. Po Trzech Królach sie zaczón miynsopust, co sie na niego w Polsce prawi karnawał. Miynsopust bydzie aż do wtorku przed Strzodóm Popielcowóm. To je czas, kiej ludzie balandrujóm, robióm kuligi, schodzajóm sie pospołu a hań downij sie robiło szkubaczki.

 

Bómbóny z aptyki

 

Rostomili, tak se myślym że kieby sie wyciepało z aptyki całóm chemije, co sie na nióm prawi „suplymynty” to by zbyło pore lyków, co óny na ozajst mogóm pómóc. Dożyli my takownych czasów, że na wszecko je jakisik lyk. Kiej Was zacznie świyrzbieć klepeto to se kupcie to a kiej rynka to zaś cosik inkszego. Kiej czujecie, że Wóm chybio witaminy D to se kupcie to a kiej baji czujecie że mocie w sobie moc wody, to se oto kupcie tamto. Dzisio na wszecko je lyk – na ryme, na kuckani, kiej boli w karku, lebo nie idzie spać. Jedna cetla, pore kapek a uż wszecko funguje jak sie patrzi, yny że ty cetle a syropy stojóm kupa grejcarów. Człowiek wlezie do aptyki a hneda z geldtaszki wylazujóm pinióndze, bo przeca fórt cosik boli, strziko a świyrzbi. Eszcze trzicet roków tymu to było ganc inakszy, bo żyła eszcze ta generacyj, co była chowano na tym, co było dóma. Stareczka a Stare Ciotki wiedziały że aptyka je za stodołóm – to je miedza, co na nij rosnóm kwiotki a zieliny. Dzisio paniczki a panoczkowie w telewizorze Wóm rzeknóm, jaki sóm cetle na wszecki nimoce. Styknie wciepać do gymby bómbóna a hneda bydziecie zdrowi. Ale coroz wiyncyj ludzi sie wraco spadki do lyków, co jich robiły nasze Stareczki a Prastarki. Knobloch, kapusta, burak, cebula, lebo sadło z liwy – to sóm yny ponikiere naturalne lykarstwa, miasto cetli a stojóm pore groszy. Baji kiej chcecie być zdrowi, ni mi mieć rymy a nie kuckać to worce se zrobić kiszóne buraki – wielkucnóm szklónke, co Wóm styknie na miesiónc zrobicie za pore złotych a bómbóny w aptyce na to samo stojóm z dziesiynć razy tela. Ci, kierzi robióm cetle a kapki na wszecko zarobiajóm na nas wielkucne grejcary gor skyrs tego, że ludzie zapómnieli kany chledać lyków, co jim dała prziroda a Pónbóczek.

 

Jesi dożyjymy…

 

Dycki kiej sie kóńczy stary rok a pómału wlazujymy do nowego, człowiek sie dziwo do zadku za siebie, jaki były ty trzista szejdziesiónt piynć dni. Sóm ludzie, kierzi se uż planujóm cały prziszły rok – co to wszecko bydóm robić a kany pojadóm. Kiejsi hań downij było tak, że czym człowiek mioł wiyncyj roków, czym był bliży śmierci to miyni planowoł a prawił: „ja, ja bydymy robić to a to a pojadymy tam a tam, jesi dożyjymy”. Dzisio też eszcze sóm starzi ludzie, kierzi tak prawióm ale ni yny starzi, bo przeca kupa ludzi dostowo od żywota facki po gymbie. Jesi dożyjymy, to wiy yny Pónbóczek, bo bezmala każdy mo takownóm swojóm świyczke, co óna gore a przidzie czas, że zgaśnie. Jesi gaździno dożyjóm do jora, to se kupióm dwacet młodych kurek, coby mieć swoji włośne wajca z patnost kaczyc a z dziesiynć gynsi. Gazde, kiery mo traktór bydóm pytać, coby ji złoroł zogródke, bo bydóm chcieć se posioć marekwie, pietruzieli a zasadzić cebule. Jesi dożyjóm do lata, to nazbiyrajóm trześni, jabłek, wiśni a inkszych owoców ze stróma a narobióm zawarzelin na zime. Jesi dożyjóm do jesiyni, to skludzóm ze zogródki wszecki jarziny, co óny urosły a do miechów nazbiyrajóm orzechów. Jesi dożyjóm do zimy, to napiekóm s ceróm ciastek, kołocz a wilijowy chyb przed Godnimi Świyntami. Jesi gazda dożyjóm do jora, to to se zrychtujóm szopke, co jóm postawili eszcze jich Starzik. Obiylóm se aji chlyw, coby gowiydź miała jako w izbie. Jesi dożyjóm do lata, to bydóm chcieć zrychtować płot w zogródce, co w nim psy wyłómały sztachety a bydóm siyc trowke za stodołóm a potym jóm suszyć na kopkach, coby mieć aspóń por tragaczy na zime dlo gowiydzi. Jesi dożyjóm do jesiyni, to bydóm pospołu s gaździnóm skludzać jarziny ze zogródki a piyc pieczoki. Pójdóm aji do lasa s chłopami, coby narzazać drzewa na zime do kachloka. Jesi dożyjóm do zimy, to bydóm na każdo hajcować pod blachóm, coby babie nie było zima a posprawujóm kaj jaki wercajg, kopaczki, ryjoczki a aji grabie. Jesi dożyjymy, to porobiymy kaj co, ale ta naszo świyczka fórt musi goreć. Skyrs tego raczy nic se do przodku nie planować, ale lepszy porzykać do Pónbóczka, coby sie nóm darziło a coby my wszecy byli zdrowi.

 

Naszkrobać wiyncyj ziymnioków, nasmykać drzewa do forotu – co trzeja było zrobić hań downij przed Wilijóm a przed Godnimi Świyntami.

 

Uż pore dni przed Godnimi Świyntami na Cieszyńskij Ziymi w chałupach, we chlywach, we stodołach a masztalach sie zaczło ukludzać. Ukludzało sie aji na placu a kole chałupy. Trzeja było baji nasmykać drzewa, o przeca było zima a w kachloku trzeja było fórt hajcować. Ludzie czakali na Godni Świynta uż od poczóntku adwyntu – od trzicatego listopada, ale rychtowali sie do Godów pore dni przed nimi, eszcze aji we Wilije. Hań downi Godni Świynta to był czas od Wilije do Trzech Króli. To był czas, kiej noc była nejdelszo w całym roku a w kosmosie sie zaczón robić porzóndek. Gody to był poczóntek kulatego roku obrzyndowego, tóż dlo familiji to były przeogrómnie ważne świynta. A coby jich świyntować jak sie patrzi to trzeja było porobić porzóndek – pomiyndzy ludziami, we familijach w postrzodku człowieka, kole chałupy a w chałupie. Trzeja było wszecko poukludzać a przirychtować se forot, tak coby niczego na Gody nie chybiło. Robiło sie wszecko to, co by wybiyliło a wypucowało wszecki szpiny, co óny sie dostały do chałupy przez cały rok. Wiela razy było tak, że nejprzód trzeja było wymrozić wszystki chroboki, płoszczyce a moskole. Odewrziło sie na noc wszecki okna a dwiyrze do korzónt a zahajcowało pod blachóm. Kiej chroboki a płoszczyce wylazły z kachloka, to hneda marzły od zimnego luftu z pola. Trzeja było wszeckigo narychtować na trzi dni. Drzewo sie ciupało na forot a dowało sie go na stus kole kachloka. Szkrobało sie aji wiyncyj ziymnioków, piykło sie wilijowy chlyb a kołocze. Gazdowie rychtowali żrani a siano dlo zwierzónt – mleło sie wiyncyj obilo na żarnach a robiło sie wiyncyj siekanio ze słómy, bo od Wiliji do Trzech Króli nie śmiało sie robić żodnego krawalu – musiało być cicho przez Godni Świynta. W chałupie trzeja było wydrzić deliny kartaczami a to była ciynżko a procno robota. Wode sie smykało ze studni, lebo ze żłoba a grzoło we wielkucnym garcu na blasze. Potym sie do nij wciepowało szychtowe mydło, lebo ług. W chałupach, kany nie było delin trzeja było wymiynić klepisko. Pore dni przed Wilijóm trzeja było aji wymiynić słóme we strużoku, baby oblykały nowe naszkróbióne kabotki a łoktusze, na pierziny a na zogłowki sie też oblykało naszkróbióne cychy. Paniczki biglowały wszecki oblyczki a gazdowie ryżokiym wodóm s pioskiym pucowali stół, stołki a ławy. Wszecko musiało wóniać a być wypucowane. Ukludzało sie we chlywie w masztali a aji w szopce, bo wszecko musiało być wypucowane. W kosmosie sie robił porzóndek, tóż aji ludzie na ziymi musieli mieć wszecko poukludzane. Uż hneda na niebie zacznie sie blyszczeć piyrszo gwiozdka…

 

Mikołoje

 

Szóstego grudnia to je tyn dziyń, kiej nas dycki nawszczywi Świynty Mikołoj. Dlo jednych to je tyn biskup z Miry a dlo inkszych starszy panoczek s biołóm brodóm, obleczóny w czyrwiónóm jakle, galoty a czopke. Jedni go znajóm, jako świyntego inksi barży z reklam a z telewizora. Przinoszo jakisik prezynty, czasym wylynko dziecka a inkszy roz koże dzieckóm porzykać. Ale Rostomili, wiycie że w Istebnym, Jaworzince a w Kóniokowie szóstego grudnia dreptali hań downij Mikołoje? W tych trzech dziedzinach to był takowny adwyntni obrzynd. W naszych beskidzkich dziedzinach szósty grudnia wyglóndoł kapke inakszy, jako indzi. Mikołoje, kierzi drepsili po Istebnym, Jaworzince a Kóniokowie nie oblykali sie, jako Mikołoj a nie rozdowali dzieckóm prezyntów. Było jich baji trzicet, dreptali jedyn za drugim a robili żywy tyjater na dziedzinie. Grali, rzóndzili a pokazowali starucnóm pogodke o poczóntku a o kóńcu, dobrym a szpatnym, porzóndku a bajzlu. Kościół a farorze kazowali, coby w adwyncie było cicho a coby nie robić rajwachu. Ni mieli moc radzi to dreptani mikołojów, ale mikołoje stejna fórt drepsili a skyrs tego ta tradycyj długi czas była żywo. Mikołoje to były dwa światy – biołych a czornych. Drepsili jedyn po drugim, było jich trzicet a połówka z nich była bioło a drugo połówka czorno – to szło hneda dozdrzić. Ci bioli to je porzóndek, pokój a dobro, ale czorni to je bajzel, szpatne wieca, strach a chrapka coby zrobić cosik, co ni na dobre. Ci mikołoje nie dowali prezyntów. Wszecko, co robili to były starucne symbole tego, że sie człowiek rodzi a umiyro, poczóntku a kóńca, tego że dobre wieca wlazujóm pomiyndzy ty szpatne wieca. Bioli mikołoje byli wypucowani, bo byli bliży Pónbóczka a ci czorni byli bliży diobła. Biołe s czornym sie fórt wadzi, bije a tyn tyjater mikołoje pokazowali po dziedzinach w adwyncie, kiej by podle kościoła miało być cicho a ni miało by być żodnego krawalu. Mikołoje fórt dreptali, tóż farorze na nich prziwiyrali blyszcza. Gdo drepsił pomiyndzy mikołojami?

Czorni – ich było nejwiyncyj widać a pomiyndzy nimi drepsili:

- Niedźwiydzie w kożuchach – czasym sie jich kludziło lańcuchami.

- Debły – miały kożuchy obleczóne na rymby a eszcze oblyczki ze słómy. Robili fest rajwach lańcuchami.

- Medula – óna kludziła wszeckich czornych a wiela razy była wielkucno, że ani nie poradziła wlyźć do futer.

- Żyd, kóń a muzykancio, kierzi grali naschwol na hóślach a na rostomajtych piszczołkach tak, jakby instrumynta mieli piyrszy roz w packach.

- Ci, co odgrywali starucne fachy, co jich uż ni ma – baji dróciorzi.

Za nimi szli bioli a pokazowali wszeckim, że sprawujóm to co czorni skićkali a że zaś wszecko je jak sie patrzi. Pomiyndzy biołymi drepsiły żoczki, figura biskupa Świyntego Mikołoja, paterek kiery popyrskowoł świyncónóm wodóm, farni kiery zbiyroł na ofiare, dochtór kiery badoł wszeckich, kierzi bywali w chałupie, baba s koszym co w nim miała suszóne jabka, młoducha ze żynichym s drużkami s drużbami a annioł. Na samym kóńcu drepsił Cygón a Cygónka. Ón prógowoł przedać gazdóm wieca, co se jich od gazdów „pojczoł” kiej obegnoł całóm gospodarke a óna dzierżała małego Ferusia a pytała gazdów a gaździnki o jodło dlo niego. Cygón a Cygónka nie patrzili ani do biołych, ani do czornych – óni sie tak yny oto mackali pomiyndzy porzóndkiym a bajzym, dziepro po nich prziszła śmierć. Óna prziszła dycki wtynczas, kiej uż było ganc cicho. Śmierć zawiyrała cały tyn tyjater. Zozdrziła do okna, mało kiej wlazowała do chałupy, nic nie rzóndziła a nic nie robiła. Ludzie sie na nióm dziwali a óna robiła wszecko, coby sie ji wszecy boli. Śmierć przipóminała wszeckim o tym, że żywobyci je kruchki, że sóm place kany nie wlezie żodyn. Śmierć zawiyrała cały tyjater mikołojów. Ludzie czakali na mikołoji caluśki rok, coby sie s nimi pokulać. Ci, kierzi ich grali, na jedyn dziyń przestowali być sobóm, coby w tym tyjatyrze drepsić miyndzy dobrym a szpatnym a miyndzy debłym a Pónbóczkiym.

 

Jako z Jónka sie zrobił piyniynżyty synek

 

Jónek bywoł w dziedzinie Goleszów na Cieszyńskij Ziymi we familiji kumornika, kiery mioł siedym dziecek. Jak yny skóńczył sześć klas we szkole, to poszoł robić do majyntnego gazdy Szturca a robota nie była lahko, bo robił jak chłop. Dycki, kiej se uż legnył do legiera a porzykoł do Pónbóczka, to zawrził blyszcza a zdało sie mu, że mo moc grejcarów a jego familija uż nie musi sie ciść w jednej izbie. Roki leciały a z Jóna sie zrobił chłop – silny, szumny, wielkucny jako buk w lesie. Fórt robił u siedloka Szturca, ale uż za grejcary a ni za gornek kiszki, jako kiejsi. Szturc go mioł rod, bo Jónek był zrynczny – poradził sprawić kaj co. Roz, kiej szoł z roboty od siedloka, to naszeł na ceście nowóm podkowe. Stareczka mu dycki prawili, że to co gdosik nóndzie to nie ukrod, tóż wraził podkowe do kapsy a poszoł ku chałupie. Po chodniku mioł kowola Gajdzice. Pokozoł mu podkowe, co jóm naszeł na ceście a Gajdzica mu za nióm doł dziesiynć wajec. Jónek po chodniku mioł eszcze Staróm Ciotke, kiero bywała pod Tułym a roz za czas sie ku nij stawił. Ciotka, kiej uwidziała wajca, to aż hópła ze sztokerli, bo miała same młódki a żodno ji eszcze nie niósła. Dała Jónkowi za ty wajca miyszek orzechów. Kiej uż był blisko chałupy, to go zastawiła Badurka, bo uwidziała jak na plecach niesie miech z orzechami. Latoś orzechów je mało a óna jich łusko a przeduje na torgu we Skoczowie, tóż za tyn miyszek mu dała miech ziymnioków. Jónek go wciepoł na pleca a uż chcioł być dóma, bo choć był z niego silny chłop, to na plecach czuł ciynżor tego miecha. Siednył se na ławie przed chałupóm a szpekulyrowoł, co mo s tymi ziymniokami zrobić – na isto jich do Mamie, na dyć niech usmażi stryki. Mama miała uż uwarzónóm kasze ze szpyrkami, tóż Jónek wciepoł miech do szpajski a poszoł spać. Stanył wczas rano a to była sobota, dziwo sie a Ujec Szturc jadóm na torg do Skoczowa, tóż sie jich spytoł jesi może s nimi jechać a hneda siedzioł na rafijoku a ze zadku mioł wciepany miech ziymnioków. Ty ziymnioki sie Jónkowi podarziło przedać a eszcze Ujcowi pómóg ich ziymnioki przedować, tóż mioł tela grejcarów, że se kupił na torgu babućka. Babuciek wiyr-zgoł w miechu po ziymniokach, kiej Jónek jechoł spadki ku chałupie, uż go mioł pełnóm rzić ale Ujec sie stawili do aryndy, kany siedzioł gazda Cieślar a kiej ón sie dozwiedzioł, że Jónek mo babućka, to go hneda od niego kupił za piekne pinióndze, bo babuciek był strokaty a z takownego je bezmala nejlepsze miynso. Za tydziyń na torgu we Skoczowie Jónek se kupił cieloka a kiej go kludził ku Goleszowu, to go zastawił gazda Czyż, kiery chowoł byki na miynso a tyn jónków cielok był bezmala z jakisikej rasy, co óna urośnie wielkucno. Czyż doł Jónkowi za tego cieloka tela piniyndzy, że chłop se za to kupił szumnego, silnego kónia. Gazda Szturc mu, powolił że może tego kónia mieć u niego w masztali. Jónek pojczowoł tego kónia Szturcowi, bo wiela razy było tak że kóni chybiało. Za to siedlok dowoł Jónkowi siana, owsa a roz mu doł aji stary płóg z drabiniokym. Jónek se to sprawił a zaczón robić ludzióm na gróntach, kiej yny mioł wolne. Tu kapke tam kapke a za pore roków nazbiyrało sie mu tela grejcarów, że se kupił od Szturca mały kónsek gróntu, co na nim stoła tako staro kucza – drzewiónka. Jónek se jóm posprawowoł a skludził tam Matke, Ojca a całóm familije. Placu tam ni było moc, ale nejważniejsze że mioł cosik swojigo. Wszecy robili na tym maluczkim kónszczku gróntu a Jónek kupił drugigo kónia, co go pojczowoł Szturcowi. Potym kupił nastympny grónt a postawił masztale kole chałupy – zrobił sie z niego takowny mały siedlok. Za pore roków wzión se za babe Hanke od Cieślarów a pospołu postawili chałupe kole tej małej drzewiónki, co jóm kupił od Szturca. Robili od rana do nocy – ón kóniami, óna dóma. Siostróm a bracióm pómóg, coby sie dostali do szkół do Cieszyna a Matka s Ojcym bywali we starej drzewiónce, ale nic żodnymu nie chybiało. Gdosik rzeknie, że to je skyrs tej podkowy, co jóm Jónek naszeł na ceście. Ja, jóm możne tam ciepnył aji sóm Pónbóczek, ale kieby ni to że Jónek był robotny a aji chytry, to prziszoł ku Grejcaróm a zrobił sie majyntny.

 

Rzecz a godka

 

Co to je rzecz a co to je godka? Podle mie to je tak, że rzecz to je mowa Cieszyńskij Ziymi a godka to je mowa Górnego Ślónska. To że na Cieszyńskij Ziymi sie prawi podobnie jako wtynczas, kiej pisali Rej a Kochanowski to uż wyszpekulyrowoł wielkucny slawista Aleksander Brückner. Cieszyńsko rzecz to je na ozajst relikt starucnego jynzyka polskigo? Jo rzeknym wiyncyj, to je relikt jynzyka, co ón był eszcze wtynczas, niż starucnym polskim zaczli rzóndzić Polocy. We starosłowiańskim hań downym jynzyku je słowo *rěčь a óno znaczyło mowe, lebo słowo. Dzisio rzecz w jynzyku polskim uż znaczy cosik inkszego, ale na Cieszyńskij Ziymi rzecz to je fórt jakisik rzóndzyni, fulani, fandzolyni, drzistani, mówiyni. Rzecz je u nas aji wtynczas, kiej gdosik cosik prawi a spóminocie se, że prawił aji Maćko z Bogdańca z „Krziżoków” Siynkiewicza. Tóż jak starucno je naszo cieszyńsko rzecz, wiela mo roków? Jeji zdrzódło je kansik we starucnym słowiańskim jynzyku, co sie od niego dziepro wzión jynzyk polski a wszecki inksze słowiański. A co to je godka? We wszeckich słownikach, co óny były napisane na Cieszyńskij Ziymi żech naszoł, że godka to je jakosik historyja, plotka. Inksze podobne słowo to je pogodka a óno znaczy to samo, co godka. Z czego sie wziyno słowo godka? Podziwejcie sie do Słownika etymologicznego jynzyka polskigo - godać je od słowa gadać, co wszecy wiymy że óno po naszymu, po cieszyńsku znaczy mówić, rzóndzić, prawić, fulać, fandzolić, a drzistać. Wyboczóm, musioł żech to napisać, bo sóm takowni ludzie, kierym sie zdo, że rzecz a godka to je jedno a to samo. Tak to ni ma, bo rzecz je naszo cieszyńsko, cysarsko a godka je prusko na Górnym Ślónsku. Sóm ludzie, kierzi by chcieli pod jednym parazolym jynzyka ślónskigo mieć aji Cieszyńskóm Ziymie – starucne Ksiynstwo Cieszyński – Rostomili, ni to tak nie lza. Ja bydzie możne wtynczas, kiej sie u miasto - bydym, zrobiym, przidym bydzie rzóndzić – byda, zrobia, przida. Rzecz a godka – Cysaroki a Prusoki – Maryja Terezyja a Fryderyk II Wielki, zrobiym – zrobia – dwa jynzyki, co óny sóm wedla siebie, ale inakszy sie hań downij zrychtowały.

 

Ci, co pomrzili - Dziady 

 

Dycki na jesiyń przidzie takowny czas, kiej dni sóm coroz krótsze, o pióntej uż sie ćmi a czym wiyncyj je ćmoka, tym wiyncyj człowiek szpekulyruje o śmierci, bo bezmala śmierć je czorno. To je aji takowny czas, kiej idymy na kierchów na groby naszych przocieli a kamratów. Świynto umrzików by ni mógło być na jor, ani w lecie bo wtynczas eszcze wszecko żyje a je zielóno. Hań downij Słowianie wiedzieli, że nejlepszy czas na dziady je wtynczas, kiej na świecie je ćma a prziroda pómału umiyro, bo sie rychtuje na zime. Za oknym fuko zimny wiater, pod blachóm tańcuje ogiyń, petryolka sie świyci w kóncie a na zogrodzie zgrzipi stary orzech. Baji to hań downij widzieli a słyszeli ludzie, ale my tego nie widzymy a nie słyszymy, bo mómy puszczóny telewizor, lebo sie dziwómy do chytrych telefónów. Za oknym był ćmok a po ćmoku dreptały nocznice, ale okróm nich na świat wylazowały aji dusze umrzików a dycki wtynczas, kiej sie kóńczył październik a zaczynoł listopad – tak aspón wierzili Słowianie a kupa ludzi tymu wierzi do dzisia. Hań downij ludzie wierzili, że dusze nie wylazujóm w lecie ani na jor, ale wtynczas kiej świat umiyro, bo mortwe liści pospadowały ze strómów, trowa sie żółci, ziymeczka uż latoś swoji urodziła a pomału idzie ku spaniu. Worce sie w tych dniach przynść na kierchów, ni yny skyrs tego coby rożnóć świyczke, ale aji coby sie podziwać wiela je wert nasz żywot. Człowiek dzisio je a jutro go może nie być pomiyndzy żywymi. Stojymy nad grobym naszych Starzików, lebo Ojców a dziwómy sie wiela przibyło grobów od tego czasu kiej my jich pochowali. Baji łóńskigo roku jedna a latoś zaś jedna. Idymy na groby tych, kierzi umrzili łóńskigo roku, lebo dwa roki tymu a na fotografijach sóm ludzie, s kierymi my eszcze oto niedowno rzóndzili, byli my s nimi na muzyce, lebo w aryndzie. Nie poradzymy uwierzić, że mogymy jich nawszczywić uż yny tukej na kierchowie. Je nóm za nimi teschno, tak jako teschno było ludzióm hań downij, tóż isto skyrs tego wierzili w to, że dusze umrzików terazy w tych dniach wylazujóm na świat. Mało gdo uż dzisio wiy, że było takowne świynto, co sie na niego prawiło Dziady, ale dycki możecie rożnóć świyczke a postawić jóm na oknie. Dusza Starki, lebo Starzika bydzie wiedzieć kany dreptać a możne ku Wóm przidzie. Hań downij sie niechało aji jodło w talyrzu, bo ludzie wierzili że duszyczka se rada pojy. Każdy wierzi jako chce a w co chce a nejważniejsze je to, coby ty duchy naszych przocieli, kierych uż pospołu s nami ni ma, bywały w naszych sercach a coby my se o nich spóminali ni yny roz do roka ale dycki.

 

Teściowo testuje ziynciów...

 

Zuzka miała trzi cery a trzech ziynciów. Mieli s chłopym kupa grejcarów, tóż syncy sie pożynili do bogatej familije. Jednego razu Zuzka chciała wyprógować swojich ziynciów, jesi jóm majóm radzi. Wyszpekulyrowała, że jak przidóm w niedziele na obiod, to óna chópnie do studnie a bydzie czakać aż jóm kiery ze ziyńciów uratuje. Ale nie była gupio – przi rympole se prziwiónzała hruby porwóz, coby mógła wylyźć na wyrch - jesi by jóm żodyn nie chcioł ratować. Prziszła niedziela, obiod sie warzi, teściowo od rana czako na ziynciów a kiej przijechoł piyrszy, to óna też nic yny chóp do studnie. Ziynć hned przilecioł a wycióngnół teściowóm na wyrch. Na drugi dziyń synek stowo z legiera, zdrzi do okna a przed chałupóm stoji nowe auto – mały fiat a przi nim na papiórze napisane: „Rostomiłymu ziynciowi – teściowo”. Przijedzie na obiod drugi ziynć a to samo – óna chóp do studnie, ziynć jóm ratuje a rano mo Malucha pod chałupóm. Toż dobre, na kóniec przijechoł nejstarszy ziynć a Zuzka zaś chóp do studnie a ziynć miasto jóm ratować to chycił siykiyrke, przerzazoł porwóz a niechoł teściowóm we studni. Rano, kiej sie obudził zdrzi do okna a przed chałupóm szumny Mercedes a przi niymu na papiórze napisane: „Rostomiłymu ziynciowi – teść”.

 

Pyndzyj

 

Jak gdosik chodzi do roboty, na szychty tyn wiy, że przidzie kiejsi takowny czas, że trzeja bydzie iść na pyndzyj. Jedni na nióm rychlij, inksi nieskorzij – to wszecko zoleży, kany robióm. Hawiyrze a ci, co robili we werku szli na pyndzyj dycki pore roków przed tymi, kierzi robili baji jako ajzybanerzi, bo óni dychali luft, co w nim była szpina. Kiej człowiek chodzi do roboty, to dni lecóm wartko, potym tydnie, miesiónce a roki. Jedni przerobióm w jednej robocie caluśki żywot a inksi tych robót majóm wiyncyj, ale dycki czym delszy sie robi, tym bliżyj je dziyń, co w nim człowiek póndzie na pyndzyj. Ponikierzi se aji rachujóm roki, miesiónce, tydnie a potym uż dni kiej skóńczóm robić a przidzie ostatnio ta szychta. Tyn ostatni dziyń sie zacznie jako dycki a bydzie ganc taki sóm jako wszecki tysiónce przed nim. Yny, że po nim uż bydzie pyndzyj a w ostatni szychcie wszecko bydzie ostatni. Ostatni roz sie wlezie do bramy werku, ostatni roz sie przeblecze, ostatni roz sie chyci za wercajg w robocie a aji ostatni roz sie zawrze za sobóm dwiyrze tego placu, kany sie przerobiło kupa czasu – ponikierzi wiynkszóm czynść żywota. A na drugi dziyń człowiek stanie o tej sztwortej, jako stowoł przez sztyrycet roków, ale do roboty uż nie póndzie. Może se iść oto zónść poodbywać, zrobić kawe, pośniodać ale na szychte uż nie zóndzie. Bydzie człowiekowi chybiać tej roboty, kamratów, tego werku, szachty, lebo tej bany co na nij przerobił wielkucny kónsek czasu. Ponikierzi majóm tak, że sie zóndóm podziwać aspóń z daleka na tóm swojóm robote. Kiej majóm przileżytość to mogóm do nij wlyźć, baji takowny ajzybaner zóndzie na sztacyjón a tam trefi na ludzi, s kierymi robił. Hawiyrz mo gorszy, bo szolym uż nie sjedzie dołu, ale w aryndzie trefi na swojich kamratów a pospóminajóm se robote a wiela razy szychty, kiej fedrowali pospołu. Na tego, gdo poszoł na pyndzyj sie prawi pyndzyjista, lebo pyndzyjistka jesi to je paniczka. Wszeckim by sie zdało, że pyndzyjista uż nie musi nic robić – psinco prowda. Baji hań downij było tak, że ludzie kierzi chodzili do roboty dycki mieli dwie szychty – jednóm tam, kany robili a drugóm dóma a gor, kiej mioł gospodarke. Pyndzyjiści, kierzi bywali w mieście to mieli kapke inakszy, bo baji w bycie uż tej roboty tela nie było, ale zaś mieli zogródke a kiej yny poradzili to jechali na dziedzine, baji pómogać familiji. Pyndzyj to je kóniec jednego a poczóntek inkszego. Dycki je czas roboty a czas, że se człowiek musi spocznóć. Hań downij pyndzyj woził pocztorz, a kiej prziwióz tóm piyrszóm to wiela razy pyndzyjista se zahruził, że przeca do roboty nie idzie a grejcary sóm. Jednymu kapie wiyncyj inkszymu miyni, ale pyndzyj to sóm dycki ty pinióndze, co se człowiek na nich zarobił a zasłużył. Na pyndzyji sie bezmala żywot dziepro zaczyno, bo sie robi wieca co sie na nich ni miało czasu, kiej sie robiło. Nó a eszcze wiela razy je tak, że chłopi se robióm błozna że kiej pójdóm na pyndzyj, to se bydóm musieć pochledać jakómsik robote, bo dóma nie wydzierżóm s babóm. Jedni idóm cosik mało wiela przirobić a inksi siedzóm w chałupie aji kiej majóm miyńszóm pyndzyj a przeciwnóm babe, bo przeca baby ani chłopa sie uż nie zmiyni a dóma dycki se idzie nónść jakómsik robote. Pyndzyj to je poczóntek czegosik nowego. Z poczóntku to ni ma lachki, ale potym to uż jakosik idzie Pyndzyjistowi bydzie za robotóm dycki teschno, ale ón mo nowe szychty – s familijóm, a s tym na co kiejsi nie mioł czasu.

 

Dziurka jako piynć złotych

 

Mania była wydano za Józka uż patnost roków. Nic jim nie chybiało, bo ón był jakimsik

dyrechtorym na szachcie, tóż óna nie musiała wubec do roboty chodzić. Mieli troje dziecek, Jozef postawił szumnóm chałupe a przi nij stoły dwa piekne auta. Nó, yny że Józek był z tych chłopów, kierzi potrzebowali kupa a każdy dziyń. Aji kiej prziszoł z noczni szychty to eszcze poradził babe wyobracać. Mania nic na niego nie prawiła, bo był szporobliwy, nie chlastoł, nie kurził, za babami nie gónił yny to jóm srało, że fórt yny chce seksu a seksu. Roz, kiej uż zawiózła dziecka do szkoły a chłop był w robocie, to sie stawiła do swoji Mamy a prawi ji:

- Mamo wiysz móm z Jozefym kurowody, nigdy żech Ci tego nie prawiła ale terazy po tych patności rokach Ci to rzeknym. Ón yny fórt chce seksu a seksu, fórt by mie yny chcioł obracać. Kiej żech sie wydowała, toch miała dziurke jako dwacet groszy a terazy jako piynć złotych…

Mama sie na nióm podziwała a prawi:

- Dziołucho mocie kupa grejcarów?

- Toż mómy.

- Mosz szumne nowe auto?

- Móm.

- Dziecka chodzóm obleczóne, jak żodne?

- Ja bo jim fórt kupujym nowe oblyczki.

- Na wczasy poradzicie jechać aji dwa razy do roka?

- Latoś aji trzi…

- Chałupe mosz szumnóm, nowóm a w postrzodku jak w pałacu?

- Nó, ja.

- Prawisz, że mosz dziurke jako piynć złotych a kiejsi jako dwacet groszy, ja?

- Nó, móm…

- Wiysz co Mania, podziwej sie wiela wszeckigo mosz a jako se bywosz. Jo bych była Tobóm, to bych sie z Jozefym nie wadziła o ty sztyry złote osimdziesiónt groszy…

 

Wczasy s babóm

 

Jónek s Wandóm przeogrómnie radzi rajzowali po calućkim wielkucnym Świecie. Aji dwa razy do roka poradzili kansik pojechać a ni że do Polski, ale gor za morze a czym dalij, tym lepszy. Mieli sie potym czym chwolić przed kamratami a przocielami, bo pokazowali fotografije, kany byli, co użyli a jaki kaj było jodło. Wszecy sie uż z nich śmioli, że z rzicióm rajzujóm po Świecie, ale z drugij stróny jim zowiścili, bo żodyn na dziedzinie nie był tam, kany óni. Nó a eszcze co, Jónek se rod wypił a Wanda miała rada chłopów a dycki to było tak, że na wczasach ón siedzioł w gospodzie a óna rada szła potańcować a kaj yny muzyka zagrała tam zwyrtała. Jednego roku Jónek s Wandóm sie dorzóndzili, że pojadóm do Ameryki, bo tam eszcze w żywocie nie byli. Siedzieli tam dwa tydnie a kiej sie wrócili spadki, tak Jónek hneda poszoł do aryndy a kamrat sie go pyto:

- Tóż jako żeście sie tam mieli w tej Ameryce?

- Wiysz co dej pokój, na hotelu nas okradli, mi otrzaskali pysk w gospodzie a Wande wyobracali w krzokach.

- Nie prow, to na isto uż tam nie pojedziecie.

- Ani za Boga!

Ale stało sie na rok, że Jónek s Wandóm zaś pojechali do Ameryki, tóż jónków kamrat sie go pyto w aryndzie:

- Tóż jako żeście sie tam mieli w tej Ameryce?

- Wiysz co dej pokój, na hotelu nas okradli, mi otrzaskali pysk w gospodzie a Wande wyobracali w krzokach.

- Nie prow, to na isto uż tam nie pojedziecie.

- Ani za Boga!

Na rok zaś to samo, kamrat sie pyto Jónka w aryndzie:

- Tóż jako żeście sie tam mieli w tej Ameryce?

- Wiysz co dej pokój, na hotelu nas okradli, mi otrzaskali pysk w gospodzie a Wande wyobracali w krzokach.

- Nie prow, to na isto uż tam nie pojedziecie.

- Jo uż ni, jo bych raczy był dóma, ale Wanda przeogrómnie chce jechać…

 

A co jo je taniecznica?

 

Jónek prziszoł do chałupy z roboty a baba mu prawi:

- Ty, posłuchej sprow tyn sztekier we waszkuchni.

- A co jo je eletrykorz?

Na drugi dziyń Jónek przidzie do chałupy a baba mu prawi:

- Dej mi tam pyty baterke do tych godzin, bo óny idóm po zadku.

- A co jo je godziniorz?

Na trzeci dziyń Jónek prziszoł do chałupy, dziwo sie sztekier sprawióny, godziny idóm jak sie patrzi, tóż sie pyto baby:

- Gdo to wszecko sprawił?

- Na, musiała żech pytać Jozefa.

- A wiela za to chcioł?

- Nic, rzyk mi yny że abo zatańcujym, abo mie wyobraco w legierze.

- A ty żeś zatańcowała, ja?

- A co jo je taniecznica?

 

Jako wónio jesiyń?

 

Na jesiyni, gor kiej na polu je fajny czas to ludzie wylazujóm z chałup, coby aspóń cosik mało wiela porobić. Jak świyci słónko a je ciepło, to idzie poczuć, jako wónio jesiyń. Óna wónio liściami, co óny spadły z orzecha a przikryły małe kulate orzeszki, coby jich schować przed gaździnkóm. Ale óna jich dycki nóndzie a wiela razy se jich powónio, bo takowno wóń je yny roz do roka. Jako dziecka my sie kulali w liściach a óny wóniały orzechym, jabłónkóm, lebo uherkóm. Jesiyń wónio lebiodami, co jich Starzik polóm na gróncie a pieczokiym, co go wciepali do postrzodka do fajera. Jesiyń wónio grzibami, co jich je po lasach godnie – tymi, co sie jich wciepuje do polywki a aji tymi gadziorami, co óny trujóm. Jesiyń wónio jabkiym, co go strzepoł gazda a pokulało sie na miedze. To jabuszko wónio szumnie a siedzioł w nim chrobok, bo wiedzioł że óno ni ma postrzikane żodnóm chemijóm. To jabko bydzie eszcze długo wóniać pospołu s inkszymi, co jich gazda poukłodo do kiśni a postawi do piwnice. Jesiyń wónio zielinami, co jich Stareczka nazbiyrała na miedzy za stodołóm a terazy schnóm powieszóne na porwózku nad blachóm. Jesiyń wónio marekwióm, pietruzielim a celerym, co sie jich wytargało ze ziymeczki na zogródce. Bydóm se drzymać w kiśniach pospołu s jabkami aż jich gaździno wciepie do polywki a jabka do kómpotu. Jesiyń wónio ziymeczkóm, bo siedlocy poorali grónt, bo bydóm sioć obili na zime. Ta ziymeczka wónio tym wszeckim, co óna nóm dowo nejlepsze – yny nie śmi sie do nij prać tela chemije. Jesiyń wónio drzewym, co nim Starzik słożyli pod blachóm, bo przeca uż trzeja kapeczke hajcować. Przikłodajóm patykami, co jich naszli pod strómami a kiej prziniesóm cosik spod trześni, lebo gruszki to wszecy se myślóm, że gdosik wyndzi – tak to szumnie wónio z kumina. Stareczka se siedli na ławie pod chałupóm, wziyni se do pacek jabko powóniali go, zawrzili oczy a spómnieli se jak oto wóniały na jor kwici na strómach a terazy z nich urosły szumne jabuszka. Ja, ja dni lecóm, hneda ostatni listek spadnie ze strómu a przidzie paniczka zima. Ale terazy, pokiela eszcze poradzymy, to trzeja wóniać to, co wszecko na polu, w zogrodzie a na gróncie nóm narychtowała jesiyń.

 

Dzisio lodówka – kiejsi szpyrczok, szpyrnik, sóndek a faska

 

Hań downij po chałupach nie było lodówek, skyrs tego zabijaczki sie robiło w zimie przed Godnimi Świyntami. Miynso a szpyrki sie rosoliło a dowało do sóndka, lebo do faski – cosik sie z tego uwyndziło a zbytek sie zjadło po kapce. To, co sie wycióngło z wyndzoka wieszało sie w szpyrczoku a w Goraliji sie na niego prawiło szpyrnik. Do szpyrczoka sie wieszało aji wyrosolóne miynso. Szpyrczok wyglóndoł kapke jak olmaryja, ale sie w nim nie wieszało oblyczek, yny uwyndzóne miynso. Szpyrczok se poradziło zrobić każdy chytry gazda, kiej mioł na pozoryndziu jakisik deski, ale trzeja jich było pozbijać grzebykami tak, coby do postrzodka szpyrczoka móg sie ostać luft – inakszy sie mógło aji uwyndzóne miynso zasmerdzieć. Szpyrczok sie nejwiyncyj stawiało na przedgórzu – to był plac hneda jak sie zaczynała góra. Gaździno kozała chłopu, coby przirobił ku szpyrczoku eszce kłodke, coby se na wyndzóne nie chodzili a kroli nożym kiej yny chcieli, bo inacz by do tydnia było wszecko zeżrane. Bo przeca ze szpyrnika a z góry gor po wyndzyniu przeogrómnie fajnie wóniało. Miynso we szpyrczoku wydzierżało długo – aji do jora, bo na przedgórzy było w zimie chłódno. Hań downij godnie miynsa sie po zabijaczce sie zarosoliło. Cosik sie wraziło do sóndka, abo do faski a zbytek uwyndziło. Po zabijaczce sie miynso posuło solóm a potym sie go w tej soli eszcze obzolało a wraziło sie go do faski, lebo do sóndka. Za jakisik czas miynso zaczynało puszczać rosół. Tym rosołym sie go polywało a po dwóch, trzech tydniach sie to miynso wieszało do szpyrczoka. Rosół, co to miynso puściło, sie zloło do flaszek a to było lykarstwi dlo krów, jak by kieróm odyło. We fasce a w sóndku sie aji rosoliło miynso do wyndzynio, ale okróm soli sie go obzolało w knoblochu, bobkowym listku a zemletym angielskim zielu. Sóndek a faska były ganc podobne – robiło sie jich z drzewianych klepek a spinało czymsik, co było podobne do rafije w kołach w rafijoku. Każdy sóndek a faska musiały mieć eszcze dekiel. Dzisio gaździno se kupi miynso w magacynie a wrazi do lodówki, aji wtynczas kiej je hyc. Hań downij to nie było tak ajnfachowe a ludzie musieli po zabijaczce w zimie miynso zasolić, uwyndzić a powiesić tam, kany mu było nejlepszy – do szpyrczoka. Dzisio lodówka dowo chłódek – kiejsi miasto tego chłódku była sól a drzewo, co sie z niego zrobiło szpyrczok, faske a sóndek. Drzewo, sól a chłódek w przedgórzu to była hań downij lodówka naszych Starek a Starzików.

 

Każdy inakszy chlaszcze

 

Aptykorz po kapce

Dochtór na lykarstwo

Panoczek, kiery robi w banku na gebyno

Krejczy po noparstku

Hydraulik z hrubej ruły

Człowiek akuratny roz a do porzóndku

Filozof dziepro kiej wyszpekulyruje

Nurek do samiućkigo dna

Razyjer do zdrzadła

Syndyk aż padnie

Anestezjolog aż przestanie dychać

Tyn, kiery kameruje aż sie mu utargo film

Tyn, gdo rajzuje na bicyglu fórt dokoła

Rybiorz zalywo chroboka

Kopidół do mortwego

Wachtorz w nocy do ćmoka

Bokser w pysk

Godziniorz: tóż to cyk

 

Piła

 

Dycki, kiej trzeja było cosik urzazać, aspóń kapke, to gazda lebo Starziczek mieli na pozoryndziu jakómsik piłe. Zoleżało to eszcze co chcieli urzazać – stróm, karkoszke, lebo forszt. Hań downij nie było eletryki, ani tej technologije co jóm mómy dzisio, tóż wszecko sie robiło podle tego, wiela człowiek mioł siły. Kiej sie chciało w lesie ur-znóć stróm a go obalić, to chłopi wziyni wielkucnóm piłe, co sie na nióm prawiło: „moja – twoja”. Nejprzód sie podziwali, kany sie stróm chyli – kany by se chcioł legnóć a pode tego go zaczli rzazać – dycki prziłożyli piłe tam, kany by se nie chcioł legnóć. Potym rzazali roz jedyn ku sobie a potym chned ku sobie drugi a tak fórt a fórt aż stróm legnół na ziymi. Wiynksze gałynzie sie urzazało tóm wielkucnóm piłóm a miyńsze prostulóm. Ta prostula to była tako oto piła do rzazanio na każdo. Wisiała dycki na hoku we stodole, lebo w szopce a kiej trzeja było cosik ur-znóć, to sie óna na to ganc godziła. Starzik, kiej sprawowali stołek, gazda kiej chcieli ur-znóć karkoszke, aji gaździno kiej chciała ur – znóć jakómsik gałynź, bo ji zawadzała, dycki sie brało tóm prostule. Potym nieskorzij, gor w Goraliji strómy ociupane z gałynzi sie wiózło na piłe. Dzisio sie na to prawi tartak a sóm tam piły, co óny rzerzóm fórt a trzeja jich mazać oliwóm. Tam to idzie wartko a z pnia chned sie robióm forszty. Starziczek dycki prawili: „raczy trzi razy zmiyrz a potym dziepro możesz rzazać a mieli ganc recht, bo kiej sie cosik robi z desek, jakómsik kónstrukcyj to raczy jich mierzić aji sztyry razy colsztokiym. Roz sie cosik ur-znie a to uż je kóniec. Rzazać prostulóm to trzeja było umieć, choć to była takowno oto ajnfachowo piła. Synek nióm chcioł ur-znóć kónsek deski a nigdy przedtym jóm ni mioł w packach, tóż cis jóm do tego drzewa wiela mioł siły. Prziszli ku niymu Starzik a rzekli mu, że nie musi ciść, yny nióm rzazać ku sobie a spadki a hneda ur-znie to co bydzie chcioł. Piła rzeże sama swojim włośnym ciynżorym yny jóm trzeja chycić a pokozać, kany co mo ur-znóć. Potym nieskorzi gazda se kupił piłe, co sie na nióm prawi cyrkularka, lebo krajzega. Óna uż była na eletryczny motór a poradziła watko ur-znóć kaj co, yny se trzeja było dować pozór na pazury, coby se jich nie porzazać. Kónsek drzewa sie dycki chyciło z jednej stróny a patykiym, lebo kólikiym sie go cisło ku pile. Krajzega poradzi ur-znóć aji wielkucne forszty, yny że muszóm jich rzazać dwo chłopi. Swoji piły do drzewa mieli aji stolorze, bo óni przeca z drzewa robili kaj co. Takowne piły były z wyrchu fest ścióngnióne porwozym a dołu był przikryncóny blotek. Sóm eszcze piły, co óny poradzóm rzazać ocel, bo majóm blotek. Blotki majóm drobniućki zómbki a sóm fest twarde, skyrs tego Starzik poradzili nim ur-znóć aji ocelowóm rułke. Starucno piła wisi eszcze na stodole a r-zowi, ale swoji uż porzazała a gdo wiy, możne sie ji eszcze kiej gdosik chyci.

 

Krónżok

 

Wszyndy tam, kany sie chowało jakómsik gowiydź, lebo bydło trzeja było tymu fórt cosik krónżać. Baji liwy a kaczyce majóm przeogrómnie rade pokrziwy, ale kieby jich gazda chcioł pokrónżać nożym, to by sie przi tymu urobił a musioł by mieć nóż nabruszóny jak sie patrzi a ni żodyn pitfok. Skyrs tego gdosik kiejsik mioł dobry napad a zrobił krónżok. Starzik se też go zrobili a krónżali nim kwaki a pokrziwy sztyrycet roków. Wziyni kónsek bukowego forszta, bukowego bo buk to je twarde drzewo a idzie go kupa razy rzazać a nic sie nie robi. Potym wziyni stary welkucny nóż wywiertali w nim dziure na kóńcu - na tej strónie, kany sie krónżo. Na kóniec ur-zli wielkucne oko z lańcucha do połówki a jednóm połówke wbili kładziwym do forszta. Przez tóm połówke oka a do dziury w nożu styrczyli hruby drót, ogli go coby dzierżoł wszecko jak sie patrzi a fertig – krónżok uż był zrychtowany. Dali se go na starucnóm ławe co stoła pod chlywym a nejprzód pokrónżali pokrziwy dlo liw a kaczyc. Potym kwaki a liści ze rzepy dlo krów a na kóniec aji krwownik, co go Stareczka dowali trusiokóm. S krónżokiym robota szła roz, dwa a ni jak nożym. Szło se ku krónżaniu pieknie siednyć, lewóm rynkóm sie chyciło oto liści ze rzepy a prawóm sie yny gibało nożym na wyrch a dołu, na wyrch a dołu. Trzeja se było yny dować pozór, coby sie nie ur-znóć, do przeca fórt trzeja było pod ostry nóż cosik ciść. Z poczóntku starziczek sie ur-zli, ale potym se uż dowali pozór. Nejgorszy było, kiej gazda wypił a sie chytoł krónżoka, to wtynczas gaździno go przeganiała, bo przeca szkoda by było coby se palce oszkapił. Krónżok szło dycki przeniyść a pokrónżać to co sie chciało, co było kansik na kupie lebo na zogrodzie. Potym nieskorzi Starzik kapke zrychtowali krónżok – dorobili mu nogi a miasto drótu dali szrub s nakryntkóm, Dycki kiej wysmyczyli krónżok ze stodoły, to uż ku Starzikowi leciały kury, liwy a kaczyce, bo wiedziały że zaś cosik dobrego bydzie do zeżranio. A Starziczek krónżali liści z kapusty, kaj jaki pokrziwy co jich utargali kole chałupy, aji szumnóm piyrszóm trowe, co urosła na jor bo przeca wszecko co je zielóne je zdrowe a mo witaminy. Roz sie aji tak stało, że jakisik przociel se pojczoł noże na krónżani kapusty a jich nie wrócił a trzeja było kapuste krónżać, tóż jako se myślicie jako Starzik jóm krónżali? Tóż przeca że na krónżoku a byli radzi, bo kieby ni ón to by w drzywku było psinco a ni kiszóno kapusta. Spómnieli se aji, kiej Stareczka sie s nich śmioli, że na co to robióm takowny ajnfachowy krónżok, że przeca sóm jakisik moderni krónżoki. Ja, ale óny sóm wielkucne a trzeja zwyrtać kurblóm, lebo mieć motor na eletryke a ku tymu eszcze jakisik pas a przi krónżoku se Starzik siednóm a pieknie, pómału se krónżajóm wszecko zielóne ze zogrody a aji z miedzy. Starzika uż downo ni ma, ale krónżok fórt stoji we stodole a czako kiej go gdosik na plac wysmyczy, bo na placu na kwaki, na pokrziwy a na trowe czakajóm liwy, kaczyce a kury pospołu s kohótym.

 

Od gynsi łowsa

 

Dostoł gdo z Was kiej od gynsi łowsa? Na isto ni, jo też ni ani żodyn człowiek, bo to sie yny tak prawi, to je takowne starucne przisłowi, co go rzóndziły nasze Stareczki. Co óno znaczy? Na, tela że gynsi majóm rade owies a Wóm go nie dajóm ani za pazur, bo kiej gdosik, lebo zwiyrze mo cosik rod, to tego nie dowo żodnymu a raczy se to niecho dlo siebie, lebo zeżere. Ale kiej sie gynsióm do owsa, to óny rosnóm a sóm szumne, yny że owies to ni ma wszecko. Na gynś moja Stareczka prawili liwa a kiej na gynsi hokali to dycki tak: liwa, liwa! Gdo chce mieć szumnóm liwe na Świyntego Marcina, to musi jóm odbywać jak sie patrzi. Liwa chce trowy, tóż jóm trzeja aspóń pół dnia puścić na miedze, coby se wyzobała to zielóne co óna mo rada. Jak Wóm zbydzie chlyb, to go namoczejcie we wodzie a Pokrónżejcie do niego pokrziwy, co Wóm rosnóm kole chałupy. Kiej to liwóm docie na obiod, to óny bydóm mieć w sobie wszecki witaminy jak sie patrzi, bo pokrziwa to je przeca fest zdrowo zielina. Tóż dobre liwa se pożere, ale musi sie potym napić a wyczochtać we wodzie, coby se piyrzi wypucować. Trzeja ji zrobić jakisik maluczki stowek, wielkucny garniec, abo aspóń szaflik kany wlezie a sie bydzie żbluchać. Liwa dycki cióngnie do wody, jako kaczyca bo to je ptok co ón we wodzie a przi wodzie rod je. Od liwy łowsa nie dostaniecie, ale kiej ji docie owsa, chleba pomoczanego s pokrziwami a wody wiela chce, to na Świyntego Marcina bydziecie mieć w brutfaniji miynso, co go indzi nie nóndziecie. Od gynsi owsa nie dostaniecie, bo óny nie sóm gupi a wiedzóm, że jak cosik je dobre, to sie tego moc nie rozdowo.

 

Lańcuch

 

Dzisio lańcuchy noszóm gor młodzi chłapcy na karkach, ale kiejsi hań downij wisiały wszyndy – we stodole, we chlywie, w masztali, bo bez lańcucha nie było gospodarki. Zwiyrze, co óno miało lańcuch uwiónzany fórt na sobie to na isto była krowa. Kiej gazda chcioł wykludzić małego cieloka z chlywa, to wzión lańcuch a przez to nejwiynksze oko, co sie na niego prawio cybant przestyrczył obujek. Cielok szoł pieknie, choć sie mu to moc nie podobało, bo kapke sie sztopowoł a wiela razy aji zaczón wiyr-zgać, ale kiej gazda szkubnół roz po drugi lańcuchym to uż cićka widziała że musi być szykowno. Takowne obujki s lańcuchym, ale miyńsze miały aji baróny, kozy a psy przi budach. Kiej uż cieliczka była wiynkszo a miała rogi, to gazda wzión lańcuch co ón mioł na kóńcu krziżok. Krziżok, lebo krziżyczek to była takowno mało ocelowo belka, co sie jóm wraziło przez oko, coby lańcuchym chycić krowe za rogi a kludzić. Wiela razy przi ostatnim oku lańcucha był kluzarek, co ón sie fórt zwyrtoł a to było dobre, bo inakszy cały lańcuch by sie zrobił sztafajny a móg by sie aji stargać. Miasto kluzarka móg być aji hok, co mioł głowe z obu strón a też sie zwyrtoł. Prawiło sie na niego kotula. Kiej sie pore krów pasło na miedzy, to każdo jedna musiała mieć na karku karcznik – kónsek lańcucha, co do niego gazda przipión delszy lańcuch od karcznika drugij krowy a tak aji piynć krów sie mógło paść społym na pasiónku a wszecki lza było kludzić. Na rympole we studni był lańcuch a na kóńcu był amper. Wiela razy było tak, że studnia miała aji trzicet metrów tóż lańcuch musioł być norymny. Kiejsi hań downij, kiej zimy były ze śniegiym to sie rajzowało srómbkiym a kiej sie chciało srómbek zastawić, to tam był takowny hruby lańcuch, co sie na niego prawiło hóm. Kiej my uż sóm przi zimie, to mało gdo wiy, jako wyglóndały klynczory – sanie, co miały przodek a zadek powiónzane lańcuchym. Kiej sie rafijokiym woziło forszty to lepszy jich było prziwiónzać lańcuchym, coby nie spały dołu a aji przez fure siana gazda raczy przeciepoł lańcuch a fest ścióngnył, gor kiej siana było godnie. Przi każdym rafijoku, drabinioku a każdym inkszym wozie musioł być lańcuch, coby go sztopować – prawiło sie na niego szlajfa. Przi wozie musiały być eszcze szperkety – dwa lańcuchy długi na pół metra, co óny wiónzały kłónice – belki, co dzierżały drabiny, lebo skrzinie. We wozach eszcze były lańcuchy, co sie na nich prawiło ździyrż, lebo zdyrż. Óny były miyndzy chumóntym a ojym – ojkiym. Ździyrże musiały być dycki norymne, gor kiej sie jechało z kopca, lebo poróm kóni. Lańcuchym sie wiela razy swiónzało pociupane drzewo a Starzik na to prawili, że to je byk. Kiej furmón wióz trómy na rafijoku, to musioł jich swiónzać lańcuchym, o sie na niego prawiło opas. Nó a przeca jeszcze każdy se spómino, że pospołu s Mikołojym dreptały aji diobły a każdy mioł lańcuch a nim zwónił o dłaszke. Hań downij sie używało eszcze zieleźnych lańcuchów, co sie na nich prawiło rzetozka a jak były hrube to sie prawiło rzetoż.
 

Flaszki a plastik

 

Moji Rostomili, żyjymy na isto w fest kuryjożnych czasach. Spóminóm se, że kiej żech był mały, to żech dycki z piwnicy, ze szpajski a ze strychu znoszoł jakisik stare flaszki, potym żech jich kartaczym pucowoł w szafliku w ciepłej wodzie a suche wciepowoł do taszki a wióz do kónzumu przedać. Poradził żech aji dwie taszki powiesić na wolant a kludzić koło do kónzumu, do "Eriki" a to było ze trzi kilometry. Nejdrogsze były flaszki po mlyku, śmietónce, winach a gorzołce. Za dwie taszki flaszek żech dostoł tela piniyndzy, żech se móg kupić fajnych bómbónów, czekulade a eszce mi zbyło. Jak gdo mioł jaki ocelowy capart kole chałupy to go wciepoł na prziczepe a zajechało sie do skupu, kany za to wiela razy szło dostać kupa grejcarów. Papiór, stare cajtóngi a kartóny sie dowało na kupe a potym smyczyło sie do szkoły. Dziecka za to dostowały od dyrechtorów a rechtorów jakisik lepsze noty do dziynnika, lebo bómbóny a klasa, co nazbiyrała nejwiyncyj papióru była wychwolóno przed całóm szkołóm. Plastiku wtynczas było niewiela, tóż go nie trzeja było nigdzi oddować. Kiej sie trefiło cosik z plastiku, to sie to wciepało kansik do szopki, abo do cyntralnioka. Bywoł żech w czasach, kiej żech dostowoł pinióndze za to, żech prziwióz cosik, co sie eszcze drugi roz godzi użyć, baji flaszki. Do nich sie zaś loło mlyko, śmietónke, zode, piwo, lebo gorzołke. Ocel szła do werku a z nij sie robiło zaś jakisik nowe ocelowe wieca. Pucowani flaszek a zbiyrani capartu to była procno robota, ale wiedzioł żech że za to dostanym jakisik grejcar. Potym plastiku zaczło przibywać, bo w nim było wszecko jodło w kónzumach a ni yny jodło, ale co kaj człowiek kupił, to było w plastiku. Potym piwo aji miasto we flaszkach było w plechowych puszkach a na kóniec jich nie chcieli kupować, bo bezmala jedne były ocelowe a inksze alumunijowe. Terazy mómy ekologije, co za nióm muszymy płacić. Dali nóm żółte, modre a zielóne pytle co do nich muszymy wciepować - do żółtego plastiki a małe ocelowe wieca, do modrego papiór a kartóny a do zielónego flaszki a szkło. Nejwiyncyj je tego plastiku, bo dzisio jak sie zóndzie do magacynu to w plastiku je wszecko – mlyko, śmietónka a aji masło. Tyn plastik trzeja eszcze bezmala wypucować niż sie go wciepie do pytla. Kupujymy jodło w plastiku, potym tyn plastik nóm kazujóm wciepować do żółtych pytli a wynoszać przed chałupe. Potym nóm kożóm płacić za to, że wyciepujymy plastiki, co w nich było jodło, co my go kupili, zjedli a potym pieknie wciepali do pytli. Kiejsi my za flaszki dostali jakisik grejcar a dzisio szkło wciepujymy do zielónego pytla a płacymy za to, że go gdosik odwiezie. Tak samo je z papiórym. Kaj my sóm? Moja Starka prawili na takownóm sytuacyj, że my sóm w rzici u Murzina. Yny że skyrs tego że Murzin to je bezmala szpatne słowo a nie śmi sie go rzóndzić, ani pisać to jo uż sóm nie wiym, kany my sóm, w kierej rzici.

 

Kaczyce a stary kohót

 

W jednej dziedzinie na Cieszyńskij Ziymi, w Hażlachu stoła chałupa a kole nij chlyw, co w nim bywały zwierzynta a miyndzy nim aji gowiydź – kury, kohót a biołe kaczyce. Nejstarszy z nich był kohót, bo mu uż było siedym roków, tóż skyrs tego mioł reszpekt u wszeckich zwierzónt a gowiydzi. Kur było pindziesiónt, tóż gaździno przikludziła młodego kohóta, coby pómóg tymu starzikowi jich wahować, ale fórt tyn stary kohót regirowoł kurami a tego młodego wszeckigo uczył. Biołych kaczyc było dwacet a były przeogrómnie hyrne, bo dostowały nejwiyncyj pożrać a wiela razy aji kury se rade cosik podziubały tego, co kaczyce nie zeżrały a było to przeogrómnie dobre, bo dostowały chlyb ze ziymniokami a ze szrótym. Kaczyce do połednia były w zogródce, kany miały mały stow s wodóm, co sie w nim czochtały a po połedniu gazda jich wyganioł na miedze za stodołóm. Kury jim tego wszeckigo zowiściyły, ale stary kohót swoji wiedzioł a yny sie śmioł w duchu. Jednego wieczora, w lecie kiej uż wszecki zwierzynta były we chlywie, nejwiynkszy kaczor rzyk:

- Kury, jutro wóm zaś cosik niechómy w garcu, cobyście se mógły cosik lepszego pożrać.

Na to stary kohót, kapke nasrany rzyk:

- Nie chcymy od was nic, bo my mómy swoji żrani a żrani dostowómy każdy podle tego na co my sóm chowani.

Kaczyce sie podziwały jedna na drugóm bo tego kapke nie spokopiły a kohót rzóndził dali:

- Podziwejcie sie, gaździno suje mi a kuróm obili a żerymy wszecko to, co ji zbydzie z jodla z kuchyni. Ni mómy sie źle, bo se eszcze nazbiyrómy po polu a na miedzy kaj co, ale kuróm to styknie, bo óny majóm robić wajca. Kocury dostowajóm mlyko a kiej chcóm zjeść cosik inkszego, to se chycóm mysz bo na to sóm. Pies dostanie kości a zbytki polywki s chlebym a ón mo wachować chałupy, A wy? Dostowocie nejlepsze żrani a porachujcie wiela żeście tukej sóm a podziwejcie sie na siebie, jako wyglóndocie. Jako se myślicie, czymu was gaździno każdy tydziyń wciepuje do miecha a woży gewichtym? Z was mo być miynso a wasz kóniec je tam hanej na żerdzi.

Kiej to kaczyce usłyszały, to sie zaś podziwały jedna na drugóm, ale kaczor rzyk:

- A skiyl to wiysz, co z nami bydzie?

- Bo jo tu je uż sześć roków a widzioł żech kupa wiecy a tyś tu je ani pół roku.

Rano kaczyce sie pospołu dorzóndziły, że przestanóm żrać, coby nie były wiynksze, jako sóm, bo kaczor jim rzyk:

- jak nie bydymy żrać, to wiynksze nie bydymy.

Rano gaździno wykludziła kaczyce do zogródki a wciepała do garca to co dycki, ale kaczyce nie żeróm, co sie robi? Po połedniu jich gazda wykludził na miedze za stodołe, ale kaczyce sie ani nie chycóm trowy. Wieczór, kiej wszecki zwierzynta a gowiydź uż były zaś we chlywie, to stary kohót rzyk do kaczyc:

- Czymu nie żerecie?

Stary kaczor mu na to rzyk:

- Na, bo my se tak wyszpekulyrowały, że jak nie bydymy żrać, to nie bydymy przibiyrać a bydymy żyć dłógszy. A dycki eszcze mogymy uciyc do lasa, kany se żrani same nóndymy.

Stary kohót siod tam, kany dycki siedzioł uż sześć roków a prawi:

- Tóż idźcie, jeżech dorzóndzóny ze psym że nie bydzie szczekoł. Ale wiycie, co was w lesie może czakać? Liszka!

Kaczyce sie zaś podziwały jedna na drugóm, na kóniec na kaczora a rzekły:

- Zustanymy raczy tukej, bo lepszy mieć dobre żrani, mały stow a miedze za stodołóm, niż las, co w nim liszka na nas czako.

Tego wieczora kaczor pospołu s kaczycami podreptoł ku lesie, ale hneda były spadki, bo wszyndy było ćma a strómy sie na nich bezmala szpatnie dziwały. Rano kohót sie jich pyto:

- Tóż co kaczyce, czymu żeście nie szły do lasa?

- Bo my se jednako uznały, że lepszy żyć krótszy, ale we wygodzie, jako długszy a w biydzie a w strachu.

- Mocie recht. Trzeja żyć tukej a terazy, bo żodyn nie wiymy, jesi jutro uwidzymy słónko.

Tej nocy stary kohót zdech a kury go naszły mortwego w kóncie chlywa. Kaczyce żyły eszcze dwa miesiónce a na każdo używały żywota wiela miały siły.

 

Becherek

 

Hań downij na Cieszyńskij Ziymi cosik na wypici s procyntami sie robiło dóma, baji Starka poradzili zrobić laworówke a Starzik samogón, lebo wino. Kiej uż wino, samogón, lebo procynta z lawora były dobre, to sie to slywało do flaszek, abo do becherka. Yny że flaszka miała nejwyży liter a becherek o wiela wiyncyj, tóż flaszki sie chowało do bintfela a becherek tam kany było wiyncyj placu, baji do szpajski. Becherek wyglóndoł kapke jako dymión a też sie go styrkało do kosza z wikliny, słómy, lebo z gałónzek z brzóski. Nejmiyńsze becherki miały dwa litry a ty nejwiynksze aji patnost. Kiej sie do niego wloło samogón, lebo wino, to sie go dycki zaszpóntowało a postawiło kansik, kany było ćma. Tam, baji we szpajsce becherek czakoł aż gdosik wycióngnie z niego szpónt a naleje se czegosik dobrego. Stareczka mieli mały becherek, co do niego szło wloć oto ze dwa litry miodule. Ubywało z niego mało, bo yny pore razy w roku była przileżytość, coby kómusik poloć a gor przi szkubaczkach. Starzik mieli dwa becherki – jedyn miyńszy na dwa litry, co w nim był samogón a drugi wiynkszy na wino. Ubywało z nich wiyncyj, jako z tego starczynego, bo Starziczek tych przileżytości, coby poloć mieli o wiela wiyncyj. Nejwiyncyj becherków móg mieć gazda a były pochowane a postyrkane wszyndzi, coby gaździno nie robiła krawalu. W jednym wielkim było wino, w drugim samogón a we trzecim gorzołka. Gazda tez mioł kupa przileżytości, coby z becherka wycióngnyć szpónt. Z becherka sie loło do szklónek, bo trefić do sztamperla by było ciynżko, gor kiej sie kómusik packa trzepała, lebo uż mioł w rzici wlote. Wiela razy było tak, że z becherka sie przeloło baji gorzołke do flaszek, bo przeca ze szklónek nie każdy jóm chcioł pić. Każdy se swojigo becherka musioł wachować. Stareczka go mieli schowanego w olmaryji a wiedzieli, że go je pół. Nie musieli na nim nic znaczyć, bo sie na niego yny pozdrzili a wiedzieli, wiela w nim je mioduli. Kieby go gdosik naszoł a se s niego cosik aspóń mało wiela naloł, to by se hneda tego wszymli a byłby krawal. Krawal by był aji wtynczas, kieby ubyło samogónu ze starzikowego becherka. A to by znaczyło, że gdosik naszeł to zdrzódło procyntów a se pómału z niego polywo. Borok Starzik musieli wtynczas hledać placu, kany becherek schować a coby o nim nie wiedzioł gazda, gaździno a gor Stareczka. Starka ze Starzikiym umrzili, becherki po nich se wzióni gazda a gaździno a potym sie jich postawiło do starej chałupy. Kupa sie roztrzaskało, ale ponikiere eszcze stojóm a czakajóm kiej jich gdo wypucuje, naleje do nich czegosik s procyntami a zaszpóntuje. Na wiela szkubaczek, urodzin, krzcin, mian a inkszych przileżytości z bechereka sie loł samogón, to by rzekli na ozajst Stareczka a na isto wiyncyj rzeczy o tym by mieli Starziczek.

 

Bótki do śmierci

 

Ta pogodka bydzie o bótkach a o śmierci. Co mo jedno s drugim? Na, było to kole trzicet roków tymu w Cieszynie. Wtynczas fungowoł eszcze torg, co na niego przijyżdzali handlyrze z Górnego Ślónska, od Żywca a aji kansik od Krakowa. Szło tam kupić wszecko a nic, tela tam było rostomajtych wiecy. Ale nejwiyncyj sie na torgu Cieszynie przedowało lóntów a bótków, tóż szło sie oblyc od fusekli aż po czopke. Torg był dycki we strzode a w sobote, tóż każdy móg sie na niego przynść jako mu pasowało. Roz przi sobocie na torg pojechała aji Hanka Bijoczka z Wielkich Kóńczyc s chłopym Brónkiym. Brónek sie szoł dziwać na wercajg a na takowne chłopski wieca a Hanka szła za bótkami, bo sie ty stare uż ganc zdziadowała. Hanka była fest wysrano ale wiedziała, że gdo łacno kupi tyn kupi dwa razy, tóż dziwała sie dycki za drogszymi oblyczkami a bótkami. Dziepro kiej obeszła pół torgu, to trefiła na takowne, co sie ji ganc podobały, choć były drogi. Przedowoł jich handlyrz kansik od Krakowa, ale poradził rzóndzić po naszymu bo jego Ojciec był z Brynnej. Hanka była rada, bótki se obuła, podrepsiła ze dwa metry a prawi:

- Tóż dobre panoczku bierym jich, choć sóm drogi, nie docie mi jich kapke łacniejszy?

- Mogym spuścić dwacet złotych

- Tóż dobre, aspóń tela

- Nie starejcie sie paniczko, ty bótki sóm worce swoji cyny. Bydziecie w nich dreptać do śmierci.

- Nó, uwidzymy panoczku, dej Boże.

Hanka bótki wraziła do taszki a fest rada pojechała ku chałupie. Nowe bótki obuwała yny, wtynczas kiej jechała do kónzumu, do kościoła a miyndzy ludzi. Miała jich obute możne ze sztyry razy za cały tydziyń a w niedziele jich też wraziła na szłapy, bo szła do kościoła. Jak yny z kościoła wylazła to w jednym bótku sie wytargoł krómflek a baba by sie była obaliła, kieby jóm Brónek nie chycił. Jezeryna! S krómflekiym w kapsie podreptała ku chałupie nasrano jak pierón. We strzode hned rano siadła na Babilónie na autobus a pojechała ku Cieszynu na torg. Hneda naszła handlyrza, kiery ji bótki przedoł a prawi:

- Panoczku, prawiliście mi że ty bótki bydym mieć aż do śmierci a oto dreptóm w nich ani dwa tydnia a w jednym sie uż utargoł krómflek!

- Paniczko wyboczóm, ale kiej żech Wóm przedowoł ty bótki to żeście byli fest biydni…

- Ja, bo żech wtynczas w pióntek nie spała całóm noc, bo mie bolało w krziżu.

- Nó a skyrs tego żech Wóm prawił, że ty bótki bydziecie uż mieć aż do śmierci, boch se uznoł, że długo nie pocióngniecie…

 

Krótko rzecz pomiyndzy trzoma osobami, Pónym, Fojtym a Wielebnym

 

Mikołoj Rej to napisoł kiejsi hań downij. Pisoł to modernim jynzykiym, ale fórt tam były starucne słowa z jynzyka staropolskigo. Profesor Aleksander Brückner, wielkucny slawista prawił, że mowy ślónski to je jynzyk Rejów a Kochanowskich a jo se myślym, że mioł recht. Jako Rej a Kochanowski rzóndzili na każdo - na isto inakszy jako pisali, bo w szesnostym wieku polski jynzyk literacki sie dziepro robił a broł z każdego regijónu fleksyj, składnie a leksyke. Wiela było w tym, co pisoł Rej słów, co jich eszcze do dzisia rzóndzymy na Cieszyńskij Ziymi? Dołu mocie kónsek tekstu rzeczy pomiyndzy trzoma osobami, Pónym, Fojtym a Wielebnym. Słowa po naszymu, co óny sóm aspóń podobne do tych staropolskich żech wraził do nawiasu.

 

Towarzyszu, posłysz (posłuchej) , nie maszli (ni mosz) co czynić,

Postój mało, nie wadzić to przeczcić;

Acz są rzeczy niepoważne prawie,

Podziwuj (podziwej sie) się też prostej ludzkiej sprawie.

Rozmawia tu z sobą trojaki stan:

Pan, wójt prosty, trzeci z nim pleban,

Wyczytając przypadłe przygody,

Skąd przychodzą ludziom zysk i szkody.

Bo snadź człowiek z przyrodzenia każdy

Nawięcej się o to stara zawżdy (zawdy),

Aby wiedział, co się w ludzioch dzieje:

Więc jedno chwali, z drugiego się śmieje.

Bo gdzie mądry przydzie (przidzie) w proste rzeczy,

Co lepszego snadnie (snadnie) ma na pieczy.

A snadź na tym więcej mistrza poznać,

Który umie z miedzi złoto kować,

Takież z prostych rzeczy wżdy (dyć) co obrać,

Co by się wżdy (dyć) przygodziło (godziło sie) schować.

A tak i to snadź przeczyść nie wadzi,

Jako głupi niemądremu radzi;

Bo snadź każdy może temu sprostać,

Co złe, ganić, a przy dobrym zostać.

Ja, com słyszał, tom krótko napisał,

Ale ty cztąc nie mów: bodaj (bodej) wisiał!

Bo więc mówią: iście (iście) temu kotki

Darły we łbie, kto pisał ty (ty) plotki.

Lecz iż się ja snadź snadnie (snadnie) wyprawię,

Zwłaszcza gdy tu powiedacze stawię;

Jam napisał, kto chce, niechaj wierzy.

Co ma próżny czynić? Wodę mierzy.

 

Pan

mówi:

 

Miły wójcie, cóż się dzieje,

Aboć (abo) się ten ksiądz z nas śmieje!

Mało śpiewa, wszytko (wszecko) dzwoni,

Msza nie była jako łoni (łóni).

Na naszym dobrym nieszporze

Już więc tam swą każdy porze:

Jeden wrzeszczy, drugi śpiewa,

A też jednak rzadko bywa.

Jutrzniej, tej nigdy nie słychać,

Podobno musi zasypiać;

Odśpiewa ją czasem sowa,

Bo więc księdzu cięży głowa.

A wżdy (dyć) przedsię (przeca) jednak łają,

Chocia mało nauczają.

Ano wie Bóg, za tą sprawą

Obrócimli się na prawą…

Bychmy (By my) jedno na lewicy

I z księdzem nie byli wszytcy (wszecy)

 

Wójt

 

Wiara prostych

Miły panie, my prostacy,

A cóż wiemy nieboracy (borocy)?

To mamy za wszytko (wszecko) zdrowie,

Co on nam w kazanie powie:

Iż, gdy wydam dziesięcinę,

Bych był (Bych był) nagorszy, nie zginę;

A damli dobrą kolendę,

Że z nogami w niebie będę.

Abo gdy w obiad przybieży,

A kukla (kukla) na stole leży,

To ją wnet z stołu ogoli,

A mnie kęs posypie soli,

Jakoby mię nogieć napadł:

Mniema, bych już (bych uż) chleba nie jadł.

Potym (potym) mię pokropi wodą,

To już z Bogiem idę zgodą.

Alić przedsię (przeca) jako gorze

Ciągni się wójcie, nieboże.

Jednak niźli cię rozmachnie,

Przedsię (przeca) ta rzecz mieszkiem (miyszkiym) pachnie.

Ja mniemam, gdy wszystko spłacą,

Iż się z świętemi pobracą.

 

Pleban

A wójtże się to jął gdakać?

Czymżeby tę gębę zatkać?

Gdzieśto dzban piwa dobrego,

Przegadałby mędrca tego

Iście trzeciem nachyleniem;

Byłby tańszy z tym zbawieniem.

A jeszczeż ci w tym ksiądz wadzi (zawadzo),

Żeć owo na dobre radzi?

Bo nas sam Pan uczył temu:

Chceszli sam brać, daj drugiemu.

A wielkie to upominki

U Boga, takie uczynki.

A tyś wszytek świat rozwołał,

Żeś tej dziesięciny kęs dał.

Wszakeś tak słychał (słuchoł) o Bodze,

Iż gdy był tu, na tej drodze,

Potwierdziwszy zakon wszytek

Tu wszem ludziom na pożytek,

Na to stan duchowny sprawił,

By ji przezeń ludziom zjawił,

A my, duchowni stanowie,

Jesteśmy ku wam posłowie.

Tę pracą na was przełożył,

A mało was tym zubożył,

Iż z jego hojnego dobra

Słabo wasza ręka szczodra,

A nas tym opatrzujecie,

Czym z niego obfitujecie.

Bo byś baczył (baczyć), miły bracie,

Na jakiemci ksiądz warstacie:

Musi wszytkiego (wszeckigo) zaniechać,

Kto się chce wami opiekać,

A opuścić dobre mienie,

Łatając wasze zbawienie.

Wszak wiesz, że rzemieślnik każdy

Potrzebuje płacej zawżdy (zawdy) .

A to jest święta utrata,

Bo za nię hojna zapłata.

A tak lżej mów, boś mię ruszył;

Latasz, a snaś (snoci) nie zasuszył.

Waruj na rynku zabłądzić,

Bo snadź nie dziś twój dzień rządzić.

 

Mortwy jynzyk

 

Wiela razy sie słyszy, lebo czyto o tym, że kansik we świecie bywajóm jacysi ludzie, kierzi eszce poradzóm rzóndzić jynzykiym, lebo rzeczóm swojich Ojców a Starzików. Dobre, dyć aji my poradzymy eszcze rzóndzić po naszymu, ale potym dali czytómy, że tych ostatnich, kierzi poradzóm rzóndzić jakómsik rzeczóm je baji sto, lebo dwacet. We Wilamowicach, wilamowickóm rzeczóm poradzóm rzóndzić uż yny Starki a Starzicy, kierym je kole dziewiyndziesiónt roków. A wiela je tych, kierzi poradzóm eszcze ganc dobrze rzóndzić cieszyńskóm rzeczóm? Dziesiynć tysiyncy, tysiónc, piyncet? Recz, lebo jynzyk kierym sie nie rzóndzi umiyro, bo ón fórt musi żyć a żyje wtynczas, kiej sie nim rzóndzi, prawi, fulo, drziszcze a aji fanzoli. Za dwiesta roków może być takowno sytuacyj, że przijadóm ludzie z telewizyji z Warszawy do jakisik dziedziny na Cieszynskij Ziymi, bo sie dowiedzóm że w chałupie pod kopcym bywo chłop, kiery eszcze prawi jakisik starucne słowa, kierych uż żodyn nie pamiynto. Potym jakosik profesorka wlezie do archiwum z ksiónżkami a wychledo cosik, co było napisane cieszyńskóm rzeczóm, yny że to uż nie bydzie żywe – to bydzie mortwy jynzyk napisany na archach papióru. Tyn starzik, do kierego przijedzie telewizyj, ón cosik mało wiela rzeknie po naszymu a to bydzie możne ostatni człowiek, skyrs kierego cieszynsko rzecz eszcze bydzie żyła, ale kiej ón umrze, to umrze aji rzecz. My, kierzi eszcze rzóndzymy cieszyńskóm rzeczóm na każdo a gor kiej rzóndzymy s naszymi dzieckami, wiela razy se wszymnymy że styrkómy do słów po naszymu ty z jynzyka polskigo. Gdosik by rzyk, że to ni ma nic szpatnego, że to ie przeca trefi, ja ale kiej sie to trefi coroz wiyncyj, to uż by sie nóm miało rożnóć zielóne światło. Nasze dziecka na ozajst nie bydóm tak rzóndzić po naszymu, jako my. Aji my uż też nie rzóndzymy cieszyńskóm rzeczóm, jako nasi Ojcowie, a óni nie rzóndzili jako nasi Starzicy. Gdosik by rzyk, że to je skyrs tego że rzecz, lebo jynzyk sie zmiynio, że fórt sie z niego wyciepuje a do niego wciepuje nowe słowa. Ja, ale czym inkszym je ewolucyj jynzyka a ganc czy inkszym to, jesi nastympno generacyj chce sie uczyć rzeczy swojich Ojców. Zaś gdosik rzeknie, dyć sie uczóm bo we szkole majóm lekcyje polskigo jynzyka a w internecie a kaj yny sie po polsku rzóndzi. Ja to je wszecko piekne, ale jo prawiym że na Cieszyńskij Ziymi były dwa jynzyki, co óny fungowały pospołu – jynzyk w chałupie a jynzyk we szkole, w becyrku a w radiju. Yny że kiejsi było yny radijo a yny telewizyj, co w nij były ze sztyry programy, tóż skyrs tego dziecka wiyncyj chytały tej rzeczy, co sie nióm rzóndziło w chałupie. Dzisio my, kierzi s dzieckami rzóndzymy po naszymu uż mómy prociw sobie internet, kómputery, inteligyncyj co poradzi kaj co zrobić, tóż choćby my fórt rzóndzili z naszymi dzieckami po naszymu, to óny słyszóm a dziwajóm sie na inkszy jynzyk, co ón dlo nich je fest światowy a modni. Jo ni móm nic prociw jynzykowi polskimu, bo cóż bych mioł mieć, dyć przeca cieszyńsko rzecz to je jynzyk Rejów a Kochanowskich. Idzie o to, że po naszymu uż ni ma tako zocno dlo naszych dziecek isto skyrs tego, bo ni ma gier po naszymu, ni ma jutuba po naszymu a wirtualny świat rzóndzi po polsku. Yny że je cosik dlo nas na pocieszyni, bo cieszyńsko rzecz wlazuje do internetu a coroz wiyncyj ludzi raczy pisze po naszymu, jako rzóndzi bo sie bojóm, że jak cosik rzeknóm to sie z nich ludzie bydóm śmioć a napisane to uż sie kansik straci a eszce to dycki idzie zrychtować. Tyn starzik za dwiesta roków mało rzóndził po naszymu, ale kiej mu dali kómputer to pisoł s Hankóm22007 o tym, jako zrobić coby kury niósły wiyncyj wajec. Cieszyńskóm rzeczóm za dwiesta roków uż isto żodyn nie bydzie rzóndził, tóż to bydzie mortwy jynzyk, ale w internecie sie po naszymu fórt bydzie pisać – jo tymu aspóń wierzym, bo to je za szumno mowa, coby sie yny tak kansik straciła.

 

Wszecko mo swój czas

 

Wszecko mo swój czas a na wszecko trzeja czakać. Wiedzóm o tym ludzie, ale aji zwierzynta. Jedna kura robi wajco a siedzi w kwiotkach a drugo czako aż sie w gnioździe zrobi plac. Dycki je tak, że kiero kura je piyrszo to ta se może robić wajco aji godzine a drugo musi se siednyć na betónie a pieknie czakać. Może se aji nónść gniozdo kaj indzi, baji w lysce, ale stejna go mogóm nónść jeji kamratki a bydóm stoć, lebo siedzieć jedna wedle drugij a czakać, coby zrobić wajco. Kieby sie powadziły, to hneda przileci kohót a musi robić porzóndek, bo przeca wajca muszóm być. Nejlepszy by było, kieby sie kury dycki wieczór dorzóndziły, kiero kany jutro bydzie szła s wajcym. Kohót by to wszecko mioł kumyndyrować, ale jak mo ze sztyrycet, lebo pindziesiónt kur to tego w żywocie nie bydzie poradził zrobić. Wiela razy je tak, że dwie, aji trzi kury siedzóm pospołu na gnioździe - taki je zocne. Je czas na spani a je czas na robote, je czas na hyzdy a czas na wajca - tak tyn świat je poukłodany.

 

Co znaczóm słowiański miana

 

Wiela razy, kiej sie rodzi dziecio, to Fotrowie szpekulyrujóm, jako mu dać na miano. Nó a dyć mómy na pozoryndziu godnie szumnych starucnych słowiańskich mian. Każde cosik znaczy a kiejsi sie wierziło, że kiej sie dziecku do na miano baji Bożydar, to ón bydzie szykowny, bo przeca je darym od samego Pónbóczka. Podziwejcie sie dołu, co wszecko znaczóm słowiański miana a jaki sóm szumne.

Bogdan – Bóg + dany - tyn, kierego doł Pónbóczek

Bogumił – Bóg + miły - rostomiły dlo Pónbóczka

Bogusław – tyn, kiery sławi Pónbóczka

Bogusława – ta, kiero sławi Pónbóczka

Bolesław – bole (godnie, kupa) + sław – tyn, kiery bydzie mioł godnie sławy, o nim kupa ludzi bydzie rzóndzić

Bożena – boż (Pónbóczek) + ena (do Pónbóczka patrzi) – ta, kiero do Pónbóczka patrzi

Bożydar – dar od Pónbóczka

Bronisław – broni (bróni) + sław – tyn, kiery bróni sławy

Bronisława - broni (bróni) + sław – ta, kiero bróni sławy

Czesław – cześć + sława – tyn, kierego majóm w zocy, lebo bydóm mieć w zocy

Czesława – cześć + sława – ta, kieróm majóm w zocy, lebo bydóm mieć w zocy

Jarosław – jary (mocny) + sława – tyn, o kierym prawióm że mo godnie siły

Kazimierz – kazi (targo) + mir (pokój) – tyn, kiery targo pokój, lebo sławe tych, kierych ni mo rod

Kazimiera - kazi (targo) + mir (pokój) – ta, kiero targo pokój, lebo sławe tych, kierych ni mo rada

Leszek, Lech – od staropolskigo „lścić” – robić cosik po cichu, coby żodyn o tym nie wiedzioł

Ludmiła – ludo (ludzie) + miła (rostomiło) – ta, kiero je rostomiło dlo ludzi

Marzanna – miano od bogini zimy – Marzanny

Mieczysław – miecz + sława – tyn, kiery mieczym wywojowoł sławe

Mieczysława - miecz + sława – ta, kiero mieczym wywojowała sławe

Milena – od mian Miłosław i Miłobor – ta, kiero je rostomiło, lebo nejmilejszo

Miłosz – od mian Miłosław, Miłorad a Miłowuj – tyn, kiery miłuje, lebo tyn kierego miłujóm

Mirosław – mir (pokój) + sława – tyn, kiery mo rod pokój, lebo tyn kierego majóm w zocy, bo zrobił pokój

Mirosława - mir (pokój) + sława – ta, kiero mo rada pokój, lebo ta kieróm majóm w zocy, bo zrobiła pokój

Przemysław – od miana Przemysł - tyn, kiery dobrze przemyślo – szpekulyruje

Przemysława - od miana Przemysł - ta, kiero dobrze przemyślo – szpekulyruje

Radosław – rado + sława – tyn, kiery mo sławe lebo kiery mo rod sławe

Sławomir – sława + mir (pokój) – tyn, kiery mo rod pokój

Stanisław – stani (stanie sie) + sława – tyn, kiery bydzie sławny

Stanisława - stani (stanie sie) + sława – ta, kiero bydzie sławno

Wacław – z czeskigo: wiynkszy + sława – tyn, kiery bydzie mioł wiynkszóm sławe

Wiesław – zrychtowane od mian Wielisław a Wielesław – tyn, kiery chce sławy

Wiesława – ta, kiero chce sławy

Władysław – kiejsi sie pisało Włodzisław. Wład (regirować) + sława – tyn, kiery chycił sławe a nióm regiruje.

Włodzimierz – włodzi (regiruje) + mir (pokój) – tyn kiery regiruje nad pokojym, lebo przinoszo pokój.

Wojciech – woj (wojok) + ciech (radość) – wojok, kiery sie raduje, abo tyn kiery rod wojuje

Zbigniew – zby (pozbyć sie) + gniyw – tyn, kiery by sie mioł wyciepać ze siebie gniyw

Zdzisław – zdzie (robić) + sława – tyn, kiery robi sławe, abo se jóm zrobił

 

Maryja Tereza, wojny ślónski, Cysarocy a Prusocy

 

Eszcze moja Stareczka prawili a nie yny Óni, że na isto nie było lepszy jako za Franca Jozefa a Maryji Terezyji. Cysarzowej Austryji ni mógli pamiyntać, ani jeja Stareczka, bo Maryja Tereza regirowała Rakuszanami dwiesta pindziesión roków tymu. Skyrs czego było za nij tak dobrze, tego uż żodyn nie poradził rzyc, ale Cieszyniocy dycki mieli w zocy cysorzy, kierzi regirowali we Wiydniu. Kiej Maryja Terezyja siadła na trónie Austryji, to król Prus Fryderyk Drugi sie nasmolił, wzión swojich wojoków a wzión se Ślónsk okróm Ksiynstwa Cieszyńskigo, Ziymi Opawskij a Krnowskij. Od tego czasu sie prawiło, że je Ślónsk Pruski a Austryjacki a potym nieskorzij na tych, kierzi bywali po Austryjóm sie rzóndziło, e óni sóm Cysarocy a na tych, kierzi bywali pod Prusami – Prusocy. Terezyja też pozbiyrała swojich wojoków a poszła sie trzi razy bić o Ślónsk z Fryderykiym, ale uż mu ziym nie poradziła wziónść spadki. Skyrs tego od połówki osimnostego wieku Górny Ślónsk a Ziymia Cieszyńsko se szły swojimi włośnymi cestami – majóm inkszóm kulture, folklor a rzecz. Skyrs tego aji słowa z jynzyka nimieckigo zaczły wlazować do cieszyńskij rzeczy dziepro w dewatnostym wieku. Kieby Maryja Terezyja wygrała trzi wojny o Ślónsk, to by to dzisio możne inakszy wyglóndało, ale Ksiynstwo Cieszyński jak idzie o kulturym a religiym było dycki insze, jako reszta Ślónska. Miyndzy Prusokami a Cysarokami niecałe dwiesta roków była granica. Do dzisia stojóm betónowe słupki, co przipóminajóm o granicy, co óna była miyndzy cysarskóm a pruskóm ziymióm. Skyrs tego baji na jednej strónie sie godo a na drugij rzóndzi a prawi. W Cieszynie a na całej Cieszyńskij Ziymi zaczło sie stawiać kamiynice podle tego, jaki stoły we Wiydniu, ludzie sie inakszy oblykali, jako ci na pruskij ziymi a nigdy sie nie prawiło na cysorza szpatnie, jako to było w zaborach pruskim a ruskim. Cysarzowo by możne Ślónsk obróniła a niechała go przi Austryji, ale musiała posyłać wojoków aji na inksze swoji ziymie, bo tego że siadła na trónie ni mieli radzi inksi, kierzi regirowali w Europie. Wojny sie skóńczyły dziepro 12 moja 1779 roku, kiej Austryja a Prusy podpisały pokój cieszyński w Cieszynie w sali Sejmu Ziymskigo. Podziwejcie sie i zaś w Cieszynie a to znaczy, że to ni ma yny takowne małe miasto, ale prawiło sie na niego Mały Wiedyń. Dlo Ferdynanda Górny Ślónsk a Cieszyńsko Ziymia to były podle niego hudobne ziymie a możne skyrs tego Ksiynstwo Cieszyński zustało przi Austryji. Ludzie, kierzi bywali na Cieszyńskij Ziymi o Maryji Terezyji prawili, że óna była dobro a historyja sie pokulała tak, że my dzisio sóm tukej a terazy. Mómy swojóm rzecz, oblyczki, pieśniczki, kulture a folklor a fórt mómy w siebie tóm cysarskość, bo przeca bezmala nie było lepszy jako za Franca Jozefa a Maryji Terezyji.

 

Piyrsze powstani ślónski sie zaczło w Pietrowicach kole Karwiny

 

Dwacatego czerwca, w pióntek był dziyń, kiej my se spóminali powstania ślónski. To piyrsze sie zaczło w Pietrowicach kole Karwiny w gospodzie Emila Krótkigo. Dzisio gospody uż ni ma, bo jóm gmina obrychtowała a zrobiła tam cyntrum kultury, ale pamiynć a historyja fórt je. Jak bydziecie jechać przez Pietrowice, to sie dziwejcie na wielkucne stawiyni, co na nim pisze „KULTURNÍ CENTRUM”. Worce sie tam zastawić, bo tam jak sie podziwocie na lewo je tabula, co na nij je napisane, że w nocy ze szesnostego na siedymnostego siyrpnia, zaczło sie piyrsze powstani ślónski. A czymu akurat tam? W 1918 roku Niymcy były coroz słabsze a Polska sie odrodziła po zaborach. Na Górnym Ślónsku sie naszli ludzie, kierzi chcieli coby ich regijón patrził do Polski a zaczli bojować s Niymcami. Niymcy mieli jednak wiyncyj wojoków, tóż ci ludzie uciekali na Cieszyńskóm Ziymie, coby sie przed nimi schować. W styczniu 1919 roku do aryndy Emila Krótkigo prziszli piyrsi ludzie, kierzi uciykli przed Niymcami. Miyndzy nimi był baji Mikołoj Witczak, kómyndant Polskij Organizacyji Wojskowej Górnego Ślónska wschodnij czynści powiatu rybnickigo a jego brat Jozef. Do gospody Krótkigo fórt szli nowi, kierzi uciekali z Górnego Ślónska, tóż zrobiło sie tam sztab. Miyndzy lutym a marcym trefił tam aji kómyndant powiatu kozielskigo Alfóns Zgrzebniok a hned potym Jón Wyglenda, kómyndant powiatu raciborskigo. Powstani ślónski miało sie zaczónć dwacatego drugigo kwietnia 1919 roku, ale na kóniec sie nie zaczło. Pod kóniec moja gospoda Emila Krótkigo w Pietrowicach, to uż była kancnaryja wojoków a kómyndantym tam był Jozef Michalski. Fórt sie tam rzóndziło o powstaniu prociw Niymcóm a osimnostego czerwca Jozef Dreyza zawołoł wszeckich a óni rzekli, że uż ni ma na co czakać, że powstani trzeja zrobić dwacatego drugigo czerwca. Uż wszecy chytali za flinty, ale przijechoł za nimi Wojciech Korfanty a rzyk jim, coby jednak do Niymców nie strzylali. Korfanty to był jedyn z kómisorzi Kómisariatu Naczelnej Rady Ludowej, co jóm zrychtowali w Poznaniu. Dziwoł sie, jako sie rychtujóm do powstanio na Górnym Ślónsku a nie chcioł, coby to było tak yny hóp na krowe uż je ciele. Chcioł w Pietrowicach zrobić cyntrale Polskij Organizacyji Wojskowej Górnego Ślónska a ón mioł w nij regirować. Na kóniec jednak tóm cyntrale przenióśli do Strumiynio. W siyrpniu w Pietrowicach ci, kierzi bywali w gospodzie u Emila Krótkigo byli uż fest nasrani na Niymców, gor że szternostego siyrpnia sie postrzylali z dwacatym trzecim oddziałym Grenzschutzu. Zrobili se ganc nowy sztab a regirowoł w nim Maksymilian Iksal. Powstani sie zaczło siedymnostego siyrpnia o drugij w nocy isto przed gospodóm Emila Krótkigo w Pietrowicach kole Karwiny. Dzisio tam je tabula a dycki sóm przed nióm kwiotki, bo ludzie, kierzi bywajóm na Cieszyńskij Ziymi majóm w zocy tych, kierzi umrzili za Górny Ślónsk. Rajzujecie przez Pietrowice? Zastawcie sie przed stawiynim, co na nim pisze „KULTURNÍ CENTRUM”. Nóndziecie przed nim tabule, co na nij je napisane: „Tukej w nocy ze 16 na 17 siyrpnio 1919 sie zaczło I powstani ślónski”.

 

Nejlepsze jodło je taki, co sie na niego długo czako

 

Sóm takowne jodła, co sie na nich czako długo, aji cały rok. Baji w lecie, kiej sie zaczyno kopać młode ziymnioczki, to sie jich jy aji same – taki sóm dobre. Ale okróm młodych ziymnioków na zogrodzie sie zielyni cebulka, we chlywie kura ryczy, że sniósła wajco a kiszka je w bóncloku we szpajsce. Gaździno wiy, że to wszecko do kupy, to bydzie isto nejlepszy obiod, bo je zocny a ajnfachowy. Ziymnioki sie uż warzóm, na patelnie wciepała kapke fetu, bo hneda bydzie smażić wajca a zielónóm cebulke mo uż pokrónżanóm na desce. Eszcze yny każdymu do gorka wleje kapke kiszki a każdy bydzie mioł puse biołóm a Starzik aji fusa. Nó, ale na takowny obiod trzeja było czakać długo, bo młode ziymnioczki sóm yny pore tydni w roku. Cały rok sie czakało na jodło ze zabijaczki, ale yny jedyn dziyń w roku szło zjeść cosik, czego ni ma na każdo – perdelónke. Yny roz do roka sie warzi preswórszty a wiela razy sie stanie, że sie kierysik posere – wtynczas do wrzawej wody sie dostanie to, co każdy preswórszt mo w postrzodku. Zrobi sie z tego polywka, co jóm Starzik majóm przeogrómnie radzi. Wajecznice se idzie zrobić dycki, ale takóm s maślokami – yny na jesiyń. Jak zacznóm wylazować ze ziymie, to grzibiorze dreptajóm do lasa a hledajóm nie yny maśloczków, ale aji Kozoków, lebo Prawoków. Terazy mómy zamrażarki, tóż idzie grziby zamrozić a zrobić se jich aji w zimie, ale kiejsi sie musiało jeść wszecko to, co gaździno mieli na pozoryndziu a wiycie że nejlepsze je swiyże. W zogródce, kiej sie zacznie ziylynić koper a sznytloch, to wszecy wiedzóm, że gaździno uwarzóm polywke – koprule a wajecznica bydzie wóniać. Stareczka sie uż ni mogóm doczkać, kiej sie bydzie kopać ziymnioki, ale nejlepsze je dycki potym, kiej sie robi pokopki. Ziymnioki, co jich nóndzie Starka wciepowali do fajera, co w nim Starzik polili zieliny a stare trowsko. Wciepali jich ni skyrs tego, coby zgorały ale coby sie pieknie upiykły. Tak sie robiło pieczoki a szło jich jeść też yny pore dni do roka, W czornej szupie był przeogrómnie dobry ziymniok, co wónioł miedzóm a wszeckim tym, co ziymeczka dała nejlepszego. Ryby też sie jodało kiejsi yny we Wilije. Terazy uż sie jich jy cały rok, ale karp taki co sie wycióngnie ze stawu, nejlepszy szmakuje na Godni Świynta, bo je świyży a człowiek wiy, co jy. Sóm taki jodła, co jich człowiek jy yny roz za czas a szmakujóm przeogrómnie fajnie, bo sie na nich czako. Kieby były na każdo, to by nie było taki zocne. To co wylezie ze ziymeczki a urośnie na strómach, lebo krzokach to trzeja jeść, pokiela to je świyże. Ale sóm aji taki jodła, co jich poradzi zrobić baji yny masorz, aji kiej nie chce a óny sie stejna zrobióm same. Perdelónki przeca żodyn nie warzi a jako je zocno, bo je yny roz do roka.

 

Staro stodoła, lebo katedra

 

Jak eszcze mocie kole chałupy starucnóm stodołe, to wlyźcie do nij a podziwejcie sie do wyrchu. Nejlepszy wtynczas, kiej słónko świyci przez deski do postrzodka. Dycki do stodoły sie drepce po siano, lebo po słóme, abo eszcze sie podziwać, jesi ni ma wajec na gniozdach. Ale kiej sie wlezie do sómsieka a pozdrzi sie do wyrchu, to człowiekowi sie na chwile zdo, jakby był w jakimsik wielkucnym kościele, abo w katedrze, jakby tóm stodołe postawił sóm Pónbóczek. A przeca jóm stawiali mulorze a tesorze, kierzi procnie wszecko robili, tóż isto skyrs tego stodoła je takowno wielkucno a stoji uż ze sto roków. Aji we stodole człowiekowi sie zdo, że je mały, że tyn świat kole niego je fet wielkucny. Słónko zoziyro przez starucne deski do postrzodka a robi tak dycki, kiej uż pómału idzie spać. Dziwało sie na Starzika, Ojca a terazy na młodego gazde, kiery piyrszy roz se wszymnół, jako wielko je stodoła. Nejprzód sie mu ganc zdało, że je w jakisik katedrze, co jóm postawił Pónbóczek, ale potym sie tymu do porzóndku przizdrził a uwidzioł dachówki a bóntramy. Terazy, kiej idzie do stodoły, to nie yny po siano, ale aji skyrs tego, coby sie roz za czas podziwać do wyrchu.

 

Borok a boroczek

 

„Nie prow żodnymu, że je borokiym, bo borok to je guwno w trowie” – tak dycki rzóndzili Stary Ujec Eda a jo do dzisio nie wiym, jesi mieli recht. Gdo to je borok? Kiejsi hań downij to był gdosik chudobny, gdo ni mioł ganc nic a musioł dreptać po dziedzinie, coby mu ludzie dali jodło abo jakisik grejcar. Borok to móg być chłop, chudzina, kiery se wzión babe z chałupy kany groszym nie smerdziało a obo bywali w jednej izbie, jako kumornicy u gazdy. Ludzie na nich prawili, że to sóm boroki a na jejich dziecka też, bo óni byli biydacz. Prawiło sie, że kiej sie borokiym urodzisz, to borokiym umrzesz, ale to nie była dycki prowda. Jozef Tómica z Kaczyc sie urodził we familili, kany było dwanost dziecek a ludzie na tóm familije rzóndzili, że to sóm boroki. Synek jednako sie chcioł uczyć a był chytry, tóż gazda u kierego stary Tómica robił, posłoł Jozefa na szkoły. Za dziesiynć roków synek sie wrócił spadki do dziedziny a hruby gazda go wzión ku siebie jako ekónóma. Hań downij sie prawiło borok na kogosik, gdo sie urodził jako nieporada. Jónek od małego szpatnie chodził a smykoł za sobóm klepeta. Dochtorzi yny pinióndze brali od jego Ojca, kiery był fojtym na dziedzinie a mioł młyn. Ale roz sie stało tak, że prziszoł jakisik dziod, kiery chledoł roboty, tóż fojt go wzión do młyna. A tyn dziod Jónkowi połómoł kości, na nowo klepeta poskłodoł a synek zaczón sóm dreptać. Borok boroka wylyczył, ale potym dziepro sie okozało, że tyn dziod to je dochtór, profesor kiery stracił pamiynć a uż patnost roków drepce za robotóm. Borok to był chłop, kierymu umrziła baba a ón zustoł sóm s gospodarkóm a sztyryma dzieckami. Pokiela óna żyła to żodyn mu nie rzyk, że je borokiym, bo mioł grónt kónie, krowy, gowiydź. Dziepro wtynczas, kiej mu umrziła baba to wszecy na dziedzinie na niego prawili, że je borok bo pozbył cosik, czego nie lza zmierzić pinióndzami ani złotym. Ludzióm zabyło żol ónego a dziecek, tóż sie na niego rzekło, że je borok a óny że sóm boroczki. Boroczka była aji Hanka z Gróntu, bo jóm auto posturkało a nie poradziła drepsić a tukej sóm dziecka, gospodarka, chłop ożralec a eszcze długów po całej dziedzinie. Boroczek, to było dycki każde dziecko, kierymu było źle na świecie a robiła sie mu krziwda. Boroczki to były aji zwierzynta, baji kiej kwuczka nie chciała kurzóntek a od nich odeszła, to boroczki musiały być same a gazda jim rożnół wielkucnóm żarówke, co óna jich grzoła. Małe capki to też były boroczki, bo zmokły a były tak mokre, że gaździno jich musiała chandrami uciyrać, coby uschły. Dzisio człowiek mo wszecko – zdrowi, grejcary a jodło wiela chce, ale jutro każdy jedyn z nas może być borokiym, tóż trzeja mieć w zocy to, co sie mo. Moja Starka dycki prawili, że kieby był człowiek prorok, to by nie był borok a miała ganc recht, bo kieby człowiek wiedzioł co bydzie jutro, to sie poradził do tego przirychtować. Nó a na kóniec eszcze cosik dlo tych, kierzi sóm obuci, bo borok to może być aji to, co chłop mo w galotach. Jónkowi to kiejsi ganc dobrze fungowała a terazy, kiej lygo s babóm do legiera a cosi po nij chce, to óna mu prawi: „cóż chcesz zrobić tym borokiym?”.

 

Dziecka

 

Małe dziecka wszecko widzóm inakszy, jako my starzi. Kiej nóm było oto ze trzi, sztyry roki, wtynczas cały nasz świat to była chałupa, zogroda, miedza a grónt. Były aji inksze światy – chałupa Ciotki a Ujca, chałupa Starzików, lebo ta, co w nij bywali Staro Ciotka s Ujcym. Potym, kiej nóm było piynć, lebo szejś roków to Mama nas zakludzili do szkółki a wszymli my se, że cały świat to je na isto dziedzina, co w nij bywómy. Potym, kiej my zaczli dreptać ku szkole, to my sie dowiedzieli że dziedzina to je jedyn świat, ale podobnych je kole nij kupa. A za tymi dziedzinami zaś sóm inksze a za nimi eszcze cosik bezmala je. Piyrsze słowa, co my jich rzekli to było Mama, abo Tata a óni obo czakali a wachowali, jesi nejprzód bydzie Mama, lebo Tata. A nóm o było ganc jedno, bo aji jednego aji drugigo my mieli tak samo radzi. Potym my sie uczyli dalszych słów a z nich zrobili swojóm rzecz, ale óna nie była naszo, bo my jóm usłyszeli od Mamy a Taty a od Starki a od Starzika. Tóm rzeczóm my rzóndzili pokiela my nie poszli do szkoły, bo tam dziepro my sie zaczli uczyć polskigo jynzyka. Kiej nóm było piynć roków, to my sie zaczli pytać o wszecko – co to je? Skyrs czego to je? Na co to je? A Mama s Tatóm nóm na to wszecko poradzili cosik rzyc, ale wiyncyj nóm rzeki Starka a Starzik, bo Óni na tym wielkucnym świecie bywajóm przeogrómnie dłógo. Kiej nóm było sztyry roki, to nóm Mama prawili – nie chytej sie tego, bo to poli, lebo nie ciepej tego do wody, bo to zamoknie, abo nie styrkej pazurów tam, kany nie trzeja bo to może smerdzieć. Ale my byli za mali, coby robić to, co nóm starzi prawili a musieli my sie uczyć sami, że blacha je wrzawo, że woda je mokro a guwno smerdzi. Kiej my byli dzieckami to świat był wielkucny, tyn świat co my go znali a tyn przeogrómnie wielki świat był taki, że o nim mógli rzyc yny Starziczek, bo Óni go widzieli a wiedzieli, co w nim wszecko je. Tóż gor na jesiyń a w zimie my siodowali na dłaszcze a Starzik se siod na stołku a posłuchali my wszecko, co nóm gwarził. Kiej rzóndził, to my yny gymbulki otwiyrali, bo Ón nóm na ozajst prawi o jakisik inkszych światach. Starka nas uczyli rzykać do Pónbóczka a śpiywać pieśniczki, ty starodowne co sie jich śpiywało na Cieszyńskij Ziymi, kiej eszcze ani Stareczki nie było na świecie. Kiej my byli mali, to wszecko było inaksze aji czas lecioł pómału, bo rok dlo dziecia to je jak dziesiynć roków dlo starego. Dzieciym sie je yny roz, tóż dziecka bydźcie rade, żeście sóm małe a choć świat sie Wóm zdo wielkucny, to czym bydziecie wiynksze to ón bydzie coroz miyńszy.

 

Sroł a nie wysroł sie...

 

Mania s Władkiym dycki radzi chodzowali do kina. Bywali w Zybrzidowicach a tam kiejsi było kino, choć uż mało gdo o tym wiy. Choć se kupili telewizor, to fórt dreptali sie dziwać na film do kina, bo przeca dóma do małej kiśni sie idzie zdrzić oto na dziynnik a na jakisik serial. Nó a na film, gor jak to je jakisik nowy, z Ameryki to sie trzeja dziwać na wielkucnej biołej płachcie. Tóż jak yny uwidzieli na tabuli plakat, że bydzie w kinie jakisik nowy film, to choćby pieróny z nieba strzylały, to óni musieli na niego iść. Było to za kómunistów, tóż filmy były gor polski, czeski, ruski, lebo ze Wschodnich Niymiec. Ale coroz wiyncyj sie zaczło puszczać aji filmów z Ameryki a óny były barży zocne, mioł jich rod gor Władys, bo sie tam godnie strzylało, auta sie trzaskały a wiela razy paniczki były w lajbikach. Mania zaś miała rada ty, co sie w nich baba s chłopym powadzili a zaś sie zeszli a dowali se pusy – taki barży babski filmy. Potym, kiej wylyźli z kina to sie dycki stawili do aryndy. Władek se kozoł piwo a Mani kupił zode. Eszcze z tydziyń wyrzóndzali o filmie, co sie na niego dziwali w kinie. Gdo ku nich prziszoł na nawszczywe to ani nie musioł iść do kina, bo Mania mu caluśki film powykłodała od poczóntku do kóńca. Było eszcze aji tak, że Władek sie z Manióm powadzili, bo Óna prawiła że film był szpatny, bo sie tam yny trzaskali po pysku a Władkowi sie ganc podoboł, bo aspóń sie tam cosik robiło. A Mania zaś wiela razy chłopa oryczała, że pół filmu przespoł a Ón ji prawił że to był film na spani, bo ani nie strzylali flintami, ani żodyn żodnego nie zabił. Roz sie też stało, że w kinie w Zybrzidowicach mili puszczać film, co go we wszeckich cajtóngach wychwolili pod niebiosa. Tóż pół dziedziny kupiło ajntryt a miyndzy nimi byli aji nasi dwo. Film puszczali dwie godziny, ale skóńczył sie tak, że ludzie nie wiedzieli esi uż je kóniec, lebo eszce bydzie cosik dali. Starki a Stare Ciotki rzekły, że to ni ma ani w rzić ani w oko. Ludzie byli nasmolóni a ci, kierzi nie szli, to bezmala nic nie stracili a uszporowali kapke grejcarów. Mania wykłodała wszecko, co było we filmie swojim kamratkóm a przocielóm, kierzi na filmie nie byli. Na kóniec dycki rzekła, że to był film o tym, że gdosik sroł a nie wysroł sie. Od tego czasu, kiej ludzie sie dziwali na jakisik film, co ón sie skóńczył tak, że żodyn nie wiedzioł jesi uż je kóniec filmu, abo bydzie baji drugo czynść sie prawiło, że tyn film je na isto o tym, że gdosik sroł a nie wysroł sie…

 

Piyrsze róndo

 

Co to je róndo na ceście to dzisio każdy wiy, ale mało gdo poradzi rzyc skiyl sie wziyno. Po naszymu ni ma na to słowa, bo hań downij na cestach były yny krziżówki, ale szło by na to rzyc baji „kolco na ceście”. Tóż dobre, ale kogo napadło do głowy, coby cosik takigo zrobić? Na, Matke Nature. Tóm pogodke żech se wymyślił jo, ale na kóńcu uwidzicie, że rondo to ni ma żodne moji fantazyrowani. Było to hań downij, jakisik sto pindziesiónt roków tymu. W jednej dziedzinie na Cieszyńskij Ziymi, w Kóńczycach Małych, były dwie cesty – jedna szła od Cieszyna do Zybrzidowic a dali do Pietrowic a drugo z Pruchnej do Kaczyc a dali do Frysztota. Wtynczas aut eszcze nie było, ale za to sie godnie furmaniło tóż wiela razy ludzie nie wiedzieli, gdo mo jechać piyrszy. Furmani sie poradzili aji powadzić, bo tyn kiery jechoł od Kaczyc a kryncił ku Zybrzidowicóm sie sturził s tym, kiery jechoł rowno od Pruchnej do Frysztota. Sturziły sie kónie a dziwały sie na furmanów, jak na przigupich, bo przeca je zakón o prawej rynce. Kónie to uż wtynczas wiedziały, ale furmanio ni, tóż obo zajechali za policajtym do Zybrzidowic, bo każdy mioł recht. ale policajt doł sztrof yny jednymu. Wtynczas cesty były szutrowe, ale trowa na nich nie rosła, bo sie po nich fórt rajzowało a dreptało. Stało sie roz, że jechoł od Cieszyna gazda Tómica s babóm a s dzieckami a kryncił na krziżówce w prawo, bo bywoł pod kopcym, co na niego terazy prawióm „Palów Kopiec”. Jak kryncił, to z rafijoka sie skuloł orzech, co sie kansik zapatnościł a spod ganc w postrzodku krziżówki. Zaczło padać a padało dwa tydnie w kónsku. Na cestach sie zrobił maras, ale orzech zaczón schodzić a na rok uż z niego była mało roślinka. Rosła ganc w postrzodku, tóż obyła a furmani omijali młody strómek, bo prawili: „na dyć niech se rośnie”. Tóż orzech se rosnół a robił sie coroz wiynkszy a wiynkszy a furmanio zaczli go objyżdżać. Gazdowie sie dorzóndzili tak, że tyn gdo objyżdżo orzecha to tego trzeja puścić, choć ponikierzi o tym zapómnieli a zaś trzeja było jechać za policajtym. Sto roków tymu orzech uż był ganc wielkucny a na cestach zaczło sie rajzować autami. Dycki było tak, że tyn gdo objyżdżoł stróm, tyn jechoł piyrszy tóż skyrs tego żodyn sie nie sturkoł ani nie trzaskoł. To było piyrsze róndo, abo kolco na ceście a terazy tam je zaś obyczajno krziżówka, ale róndo by sie tam ganc godziło. Kaj je tyn orzech, co tam rosnół? Na, isto go porzazali, ale wierzym tymu, że matka Natura zaś cosik wyszpekulyruje, coby sie auta na tej krziżówce nie trzaskały. Róndo uż wymyśliła a to je na ozajst nejlepszo wiec, co na nióm możecie trefić, kiej rajzujecie po ceście, jak óna sie krziżuje s inkszóm. Ale może sie aji stać tak, że tam postawióm róndo ci, kierzi cestami kumyndyrujóm, uwidzymy.

 

Rechtorka a doktorka - feminatywy w cieszyńskij rzeczy

 

Rostomili, nejprzód trzeja wyłożyć, co to je tyn feminatyw, ale ganc ajnfachowo, coby wszecy spokopili. Podziwejcie sie je chłop a baba, kierzi robióm we szkole a uczóm dziecka. Ón je rechtor a óna je rechtorka a ta rechtorka to je tyn feminatyw. We strzednij szkole, w liceum uczy rechtor, kierymu sie prawi profesor, ale uczy tam aji jego kamratka, kierej sie prawi profesorka. Spóminóm se, że u nas w Małych Kónczyc o jednóm chałupe dali bywała Mania Wojacko a prawiło sie na nióm Mania profesorka, ale na jejigo chłopa Karola uż ni. Nie wiym skyrs czego tak było, ale eszcze dzisio sóm ludzie, kierzi jóm spóminajóm a na nióm tak prawióm. W Zybrzidowicach kupa roków lyczył ludzi dochtór, ale kiej poszoł na pyndzyj to za niego prziszła dochtorka a wszecy, kierych lyczyła ji prawili – Pani Dochtorko. We szkołach kiejsi regirowali gor dyrektorzi, ale potym nieskorzi były aji dyrektorki, tóż sie jim prawiło: „Pani Dyrektorko”. Chłop, kiery szoł do lasa zbiyrać borówki to był borówczorz a kiej szła baba, to była borówczorka. Gdo bywoł na dziedzinie, to sie na niego prawiło dziedziniorz a na babe dziedziniorka. Feminatywy to ni ma nic nowego, bo baji za Starej Polski w jynzyku polskim sie jich rzóndziło na każdo. Dziepro potym za kómunistów zaczło sie prawić Pani Dochtór miasto pani Dochtorka. Kiej hań downij jakosik dziołucha poszła sztudyrować a zrobiła magistra, to w Polsce sie na nióm prawiło że óna je magistra, ale w cieszyńskij rzeczy sie prawiło że to je magisterka. A kiej zrobiła inżyniera, to była inżynierka. A kieby sie dostała kansik wyży do Warszawy a by regirowała, to by sie na nióm prawiło, ze óna je ministerka a Polocy by na nióm prawili ministra. Uż od downa sie aji prawiło na paniczke, co je syndzióm że óna je syndzinóm a kiej by naszym Starkóm a Prastarkóm gdosik rzyk że był s dzieckami u pedagożki, lebo psycholożki to by też nic na to nie rzekły, że to sóm jakisik szpatne słowa. Na każdym wiesielu był starosta a starościno a starościno aji regiruje w powiecie. Aptykorka to też je słowo, co óno funguje uż od downa a przeszło sto roków tymu Gwiozdka Cieszyńsko pisała o jakisik świadkini, tóż feminatywy co sie o nich dzisio szpekulyruje, jesi jich wubec używać, ludzie znali uż sto pindziesiónt roków tymu. Rzóndziło sie jich w cieszyńskij rzeczy a w jynzyku polskim, tóż to ni ma jakosik żodno modernio wiec.

 

Zogroda

 

Ni ma chałupy bez zogrody – tak było hań downij a tak je aji terazy, choć kiejsi zogroda była ganc inkszo jako dzisio. Za nowóm chałupóm, dycki była jakosik miedza, jakisik plac, wiynkszy lebo miyńszy, co sie go pieknie ogrodziło płotym. Potym gazda tóm miedze wysiykli a hneda posadzili na nij małe strómki – jabłónki, trześnie, uherki, wiśnie a aji pore orzechów. Barży przi płocie gaździnka posadzili czyrwióne a czorne rybiźle, agryz a ganc w rogu maliny. Roki leciały, strómki rosły, maliny sie rozrosły a z ogrodzónej miedzy sie pómału zrobiła zogroda. Strómy urosły a pospołu s nimi siwe włosy na głowie gazdy a gaździnki, ale obo byli radzi, że majóm kole chałupy aspóń kónszczek pola, kany idzie siednóć na ławie pod strómym. Gazda siyk trowe kosóm na zogrodzie, bo inakszy by zarosła, ale tóm trowkym ciepoł do kosza, abo na mały rafioczek a dowoł jóm myckóm, lebo aji kuróm. Do zogrody nie śmiała wlyźć żodno gowiydź ani zwierzynta. Jak gdosik nie prziwrził furtki a do zogrody wlazły kury, to gaździno hneda leciała a jich zganiała. Na zogrodzie sie nie pasła ani krowa, ani koza ani baróny, bo to był tyn kónsek placu, kany gazda s gaździnkóm se spoczywali po robocie na ławie pod strómym. Gazda postawili na zogrodzie wielkucny stół a wiela razy sie tam jadło obiod, bo hań downij kiej był na polu fajny czas, to ludzie nie obiadwali w chałupie, ale na zogrodzie a gor w niedziele. W lecie sie przeca aji wiesiela robiło w zogrodzie. Postawiło sie pore stołów, ławy a jodo sie nosiło z kuchynie. Na zogrodzie był ciyń, gor wtynczas kiej strómy uż były wielki. Stareczka ze Starzikiym przeogrómnie radzi szli se posiedzieć na zogrode pod strómy, co óni jich sami kiejsi sadzili. Pomiyndzy gałynziami śpiywajóm ptoszki, trowka sie zielyni, wiater ruszo liściami, kwici szumnie wónio a z niego pszczoły procnie zbiyrajóm pyłek. Zogroda była dlo ludzi, jako raj na ziymi bo se mógli spocznóć po robocie a se aspóń kapke dychnónć. Od jora do jesiynie, kiej gdosik prziszoł na nawszczywe a na polu było pieknie, to sie go kludziło do zogrody. Prziszli baji Staro Ciotka, to se siedli na ławie pod trześnióm a prziniósło sie jim dycki tej a kónsek kołocza. W zogrodzie sie poradziła wiela razy zynść aji cało familija. Każdy stróm na zogrodzie mioł swojóm włośnóm historyje a wiela razy było tak, że tego gdo go sadził uż downo nie było, ale zustoł po nim szumny orzech, lebo uherka. Ni ma lepszy, jako na zogrodzie a nejlepszy sie siedzi w tych, co sóm kole starucnych chałup. Jak człowiek dobrze posłucho, to bezmala strómy liściami szuszkajóm miyndzy sobóm o starych hań downych czasach.

 

Pogodka o Tacie, Ciotce Basi, Mamie a Ujcowi Karolowi

 

Mały Jónek prziszoł ku Mamie a prawi:

- Mamo, dej se pozór co Ci terazy rzeknym. Widzioł żech dzisio Take s Ciotkóm Basióm w garaży. Tóż, nejprzód Tata ji doł pusy, potym ji seblyk bluzke, potym óna mu pómógła seblyc galaty a potym…

- Dobre Jónku, dali nie rzóndź, bo ta pogodka je fest ciekawo a chciała bych, cobyś jóm rzyk, kiej bydymy wieczerzać coby jóm móg aji Tata posłuchać. Uwidzymy, co ón na to rzeknie a jakóm bydzie mioł mine na gymbie.

Tóż przi wieczerzi Mama pytała Jónka, coby rzyk tóm pogodke o Tacie a Ciotce Basi.

- Nó, widzioł żech dzisio Tate s Ciotkóm Basióm w garaży. Tóż, nejprzód Tata ji doł pusy, potym ji seblyk bluzke, potym óna mu pómógła seblyc galaty a potym zrobili to, co Mama zrobiła wczora wieczór s Ujcym Karolym, kiej Tata był w robocie…

 

Klebetnica a Sokrates (Jura z Jaworzinki)

 

We starucnej Grecyji bywoł filozof, na kierego prawili Sokrates. Ale bezmala nejwiyncyj ludzi, kierzi szpekulyrowali bywało na Cieszyńskij Ziymi a Sokrates to nie był Sokrates, yny Jura Marekwica z Jaworzinki. Jura to był gazda słuszny a ni mioł rod, kiej gdosik prawi cosik o inkszych. Nó, a bywała w Jaworzince Helynka od Czadeczki, piyrszo klebetnica na dziedzinie, kiero wszecko wiedziała a musiała wiedzieć a jak czego nie wiedziała to sie hneda dozwiedziała. Jak sie uż czegosik dozwiedziała to rzóndziła to inkszym klebetnicóm a tak sie robiła godka, co w nij było mało prowdy. Jednego razu Hela usłyszała cosik o Jónku, kiery u Jury robił za chaśnika. Bezmala tyn Jónek jakigosik synka z Kóniokowa na muzyce posturkoł a ukrod mu godzinki. Ale yny bezmala, bo óna to słyszała od Zofije z Istebnego a Zofija to słyszała od Bijoczki z Wiseł a Bijoczka to słyszała, kiej była na szkubaczkach u ciotki w Jabłónkowie. Hela wiedziała, jaki je Jura że to je chłop słuszny a mało rzóndzi, ale przeca trzeja mu o tymu chaśniku rzyc, tóż zaszła za Juróm a prawi:

- Niech bydzie pochwolóny

- na wieki wieków

- Wiycie Juro coch sie dozwiedziała o synku, kiery robi u Was za chaśnika?

- Doczkej, niż mim to rzekniesz to tóm godke trzeja przesuć przez trzi rzeszótka.

- Rzeszótka, jaki rzeszótka?

- Hned uwidzisz.

- Piyrsze rzeszótko to je PROWDA. Sóm żeście iści, że to co mi chcecie rzyc to je ganc prowda?

- Ni, bo to żech usłyszała od kogosikej a tyn gdosik o usłyszoł zaś od kogosikej…

- Tóż nie wiycie jesi to je prowda abo ni?

- Ni…

- Terazy drugi rzeszótko a to bydzie DOBRO. Chcecie mi rzyc o tymu mojimu chaśnikowi cosik dobrego?

- Na ni, bo to co Wóm chcym rzyc ni ma wubec dobre, to je ganc szpatne…

- Tóż, chcesz mi rzyc cosik o kimsikej, co ni ma prowdóm a ni ma to dobre, ja?

- Ja…

- Dobre terazy ostatni rzeszótko, co jo na niego prawiym OSÓG, lebo po pańsku pożytek. Ta godka, co mi jóm chcecie rzyc to óna bydzie do mnie jako OSÓG?

- Ni, nó ganc ni...

- Tóż, kiej mi chcecie cosik rzyc a ni ma to ani PROWDA, a ni ma to DOBRE a ni ma to dlo mnie żodyn OSÓG a po pańsku pożytek, to czymu mi to wubec prawicie?

Hela na to Jurowi nic nie rzekła. Szła do chałupy a szpekulyrowała gor o tych rzeszótkach a fórt se prawiła sama dlo siebie: „DOBRO, PROWDA, OSÓG” a drugi roz niż rzekła kómusik jakómsik godke, to jóm osiywała. Miyndzy Juróm a Sokratesym je jakisik dwa a pół tysiónce roków, ale obo mieli godnie oliwy w czepani. Żodyn nie porachuje, wiela Sokratesów bywało na Cieszynskij Ziymi, gor w goraliji a wiela Jurów bywało w Grecyji.

 

Jako kohót uratowoł Wielkanoc

 

Kury niósły ganc pieknie całóm zime, aji w marcu a terazy ganc przed świyntami wajec ni ma. Jezeryna, co to bydzie! Dyć przeca Hanka nie bydzie nigdzi wajec kupować, bo mo sztyrycet kur. Wszecko majóm – obili, zielónóm trowke se dziubióm, to co zbydzie z obiadu też zeżeróm a w gnioździe jedno, dwa wajca. Gaździno uż zaczła robić tak, że puszczała kury dziepro o dziesióntej, bo se myślała że kansik wajca wynoszajóm, ale kasz tam. Uwziyny sie i fertig. Kohót też dreptoł po placu nasrany, bo gazda sie na niego szpatnie dziwoł a przedwczora nabrusił siykiyrke a wbił jóm do gnotka. A kury se drepsiły kole chlywa jako paniczki a żodnej sie nie chciało robić wajec. Wieczór we strzodym przed świyntami, kiej uż wszecki kury były we chlywie to kohót zaśpiywoł a rzyk jim, że kiej nie bydóm niyść wajec to na ozajst ón bydzie na niedziele na obiod. Kury sie zaczły śmioć a nejstarszo rzekła, że nie bydzie tyn kohót, to bydzie inkszy możne młodszy a aji szumniejszy. Rano kohót sie obudził wczas rano a był fest okorany. Nie chciało sie mu ani śpiywać. Pozdrził po gniozdach, porachowoł wajca – sóm yny trzi, tóż darmo trzeja sie rychtować na śmierć. Potym jednako zaczón szpekulyrować a wymyślił, że spróguje musi kury postraszyć, możne wtynczas zacznóm nosić wajca. Wieczór we sztwortek nie wloz pospołu s kurami do chlywa, ale schowoł sie w sómsieku w takownej dziurze, co o nij wiedzioł yny ón. Eszcze przedtym wytargoł se pore piór a rozciepoł kole gnotka. Rano kury sie obudziły nieskoro, dziwajóm sie na grzynde a kohóta ni ma. Dycki wczas rano śpiywoł budził jich a dzisio nic, cicho, kany ón je? Wylazły do pola, dziwajóm sie a kole gnotka leżóm rozciepane pióra, co jich kohót mioł na sobie. Zabili go a bydóm go jeść w niedziele na obiod, abo możne go kansik wciepali do szopki a zabijóm go hned. Kury hokajóm na kohóta, dreptajóm kole chlywa ale nic – przepod jako kamiyń w głymboczynie. Ale naroz sie kohót odezwoł kansik ze sómsieka. Kury nie wiedziały kaj je, bo siedzioł schowany tam, kany żodno kura eszcze nigdy nie była. Zaśpiywoł otympnie a rzyk kuróm, że jak nie zacznóm niyść wajec to go gazda zabije siykiyrkóm na gnotku a potym bydzie każdy dziyń zabijoł jednóm kure. Kiej to usłyszały to sie fest wylynkały a z tego strachu każdo hned poleciała na gniozdo a wysrała wajco. Aji sie zaczły miyndzy sobóm bić, kany bydóm niyść, tóż we chlywie na ziymi, we stodole, w sómsieku a aji w gónku we starej chałupie było pełno wajec. Gaździno kiej to uwidziała, to była rada jak fazol, bo przeca ni ma Wielkanocy bez wajec. A kohót też był rod, bo wyrychtowoł kury, uratowoł świynta a móg uż spokojnie żyć a nie starać sie że sie bydzie w niedziele piyk w trómbie.

 

Roki lecóm...

 

Ja, ja roki lecóm, ani sie człowiek nie nazdo a uż je stary – tak dycki prawili moja Starka. Kiej żech to słyszoł, jako dziecio to żech tymu nie wierził, bo przeca każ tam bydym stary, każ tam bydym mioł pozgrzibacónóm skóre a dreptoł o krziwaku, to przeca ni ma możne. Tak se człowiek myśli, kiej mu je dwacet, trzicet, ale kiej przidzie sztyrycatka a potym sie przikulo pindziesiónt, to sie dziepro każdymu spómni, co kiejsi prawili starzi ludzie. Roki lecóm, oto terazy my byli młodzi a szumni a dzisio tukej człowieka pichnie, tukej zaboli a rano nie lza stanónć na klepetach, bo jakosik stwierdły. Człowiek sie podziwo do zdrzadła a tam uż nie uwidzi gładkij gymbulki a czornych włosów, pusa jakosik znómo, ale uż je kapeczke pozgrzibacóno a włosy sie zaczynajóm bielić, jakby jich gdosik posztrajchowoł wopnym. Ale nejlepsze w wszeckim je to, że kupa z nas se fórt myśli że sóm młodzi a szumni. Kiej trefiymy na kogosik, kogo my znali a nie wydzielimy go kupa roków, to se dycki pomyślymy „Jerónie, jak ón sie zestarził”, lebo „Jezeryna, jaki óna mo siwe włosy”. Je tak skyrs tego, że my na każdo nie widzymy, jako starnymy, ale kiej kogosik nie widzymy roki, to poradzymy uwidzieć, jako starnie ón. Nejwiyncyj srandy je dycki, kiej sie ludzie zyndóm na imprezie dziesiynć, patnost, lebo dwacet roków od skóńczynio podstawówki. Wiela razy je tak, że sie szkolnicy nie poradzóm poznać a prawióm: „Doczkej, gdo żeś je? Ja, tyś je Hanka, na witej!”. Potym, kiej sie uż siednie przi stole, to jedna paniczka sie drugij pyto: „Ty Mania posłuchej, ta baba co żech sie z nióm witała, to je Zofija?”. Jedyn na drugigo zoziyro, ale kiej sie poleje pore sztamperli gorzołki to zaś wszecy sóm szumni a młodzi, jako wtynczas kiej dreptali pospołu do szkoły. Bezmala je tak, że starym ludzióm tyn żywot leci warciejszy, jako młodym a to je ganc prowda. Młody synek żyje na tym świecie patnost roków a każdy dalszy rok sie mu zdo przeogrómnie dłógi. Stareczce uż je osimdziesiónt piynć a jedyn rok, je dlo nich jako tydziyń dlo młodej dziołuszki. Starka se spóminajóm, że przeca terazy oto sie wydowali, krzcili dziecka, wydowali cery a żynili synków a terazy uż sóm ganc przi kóńcu swojigo żywobycio. Roki lecóm, dziyń za dniym, tydziyń za tydniym. Oto była niedzieliczka a zaś je, oto była Wielkanoc a zaś sie robi palmy a sztrajchuje wajca. Czas gzuje a nic se z nas nie robi. Nie lza go zastawić, ale mogymy se fórt spóminać, jako to kiejsi było kiej my byli młodsi a podziwać sie na swoji starucne fotografije. Roki lecóm, pusa we zdrzadle uż nie ma tako jako trzicet roków tymu, ale bezmala człowiek mo tela roków, na wiela sie czuje, tóż w postrzodku my sóm przeca fórt młodzi.

 

Magnolija

 

Stróm a na nim szumne kwiotki – to je na ozajst Magnolija. Bezmala nejszumniejsze kwitnóm w Cieszynie, ale to tak je yny podle Cieszynioków, bo dlo mnie nejszumniejszo je ta, co óna rośnie hned kole moji chałupy w Hażlachu. Nó, dycki to tak je, że każdy se chwoli swoji, jako prawióm liszka se chwoli dycki swój chwost. Ty cieszyński magnolije na isto sóm szumne, rosnóm wedle starucnych hólic, kamiynic, kościołów a pomników, ale ta naszo hażlasko dlo nas je fest zocno, bo jóm posadził mój teść, kierego uż z nami ni ma. Do Cieszyna magnolije skludził Leopold Szersznik a cieszyńsko cesta magnoliji mo jedynost placów – worce sie nióm przynść. Magnolija kwitnie przeważnie w kwietniu a uż pore roków po sobie, kiej sie obsuje kwiotkami to przidzie mróz a óny sie zaczynajóm robić czorne a spadujóm. Ni dycki, ale pore roków tak było. Przez tych pore dni, co magnolija zakwitnie trzeja sie na nióm dziwać a radować sie, że óna je takowno szumno. Widać jóm z cesty, tóż ludzie kierzi jadóm autami sie na nióm dziwajóm, bo je na co. Ponikierzi aji przidóm a spytajóm sie, jesi ji mogóm zrobić fotografije. Latoś żech ji porobił fotografije aji jo, bo przeca to je tyn czas, kiej óna je szumnie obleczóno w tóm swojóm suknie z kwiotków. Cały rok naszo magnolija czako, coby kwiś a kiej uż kwici z nij wylezóm to stoji hyrno, paradzi sie bo mo czym. Potym w lecie uż bydzie ganc obyczajno – zielóno, jako każdy stróm, ale terazy na jor je, jako młoducha kiero idzie sie wydować. Jak gdosik se chce magnolije posadzić kole chałupy, to nejlepszy tam, kany nie ducho wiater a świyci słónko. Trzeja ryjoczkóm wykopać dziure a wrazić do nij na spodek gnój zmiyszany ze ziymióm. Młodóm magnolije, jak sie jóm uż styrczy do ziymie to potym eszcze worce obsuć drobnymi kónskami łubu, coby ji korzynie nie uschły a nie zmarzły. Od marca do lipca młodej magnoliji trzeja pognojić a jóm podlywać. Przed zimóm je dobre dołu kole nij nasuć rzoz a młodóm rośline oblyc baji w jakisik jutowy miech. Magnolija bydzie co jedyn rok coroz wiynkszo a szumniejszo, yny jóm trzeja kapke opatrować. Potym po rokach urośnie z nij szumny stróm, taki jak kole naszej chałupy a bydzie sie każdego roku szumnie oblykać w kwiotki – aji kiej uż nas tukej nie bydzie.

 

Jako je w piekle?

 

Ludzie dycki szpekulyrowali, jesi piekło na isto je, a jesi je, to kany a jako w nim je. Bywoł w Małych Kóńczyc jedyn chłop, kierymu było Francek a ón sie przeogrómnie piekła boł, bo kiej był mały to mu Starzik o nim tela nawyrzóndzoł, że synek nie poradził w nocy spać a fórt sie mu to piekło blynsło. Starzik mu prawili, że coby nie trefić do piekła, to musi posłuchać farorza, co niedziele chodzić do kościoła a do spowiedzi. Nie śmi pić gorzołki, fluchcić a rzykać każde rano a wieczór do świyntych obrozków. Tóż Francek robił wszecko, co mu Starzik przikozali, bo se prawił że choćby go miało potargać, choćby mioł być do kóńca żywota o chlebie a wodzie, to lepszy tak, jako by go mieli wciepać do piekła. Bo tam sie bezmala robióm przeogrómnie straszne wieca. O wiela lepszy je trefić do nieba, bo tam je Pónbóczek, Świynty Pieter, anniołki a wszecko je biołe a szumne. A w piekle bezmala diobły majóm takowne wielkucne garce na ogniu a w tych garcach wrzawy szmolec a do niego wciepujóm tych wszeckich grzysznych ludzi a smażóm. Inkszych bieróm a styrkajóm do ognia a inkszych do wrzawej wody – dycki kiej se Francek na to spómnioł, to uż klynkoł przed świyntymi obrozkami a figurami a rzykoł aji godzine. Wiela razy było tak, że szoł kole aryndy a przezywoł tych wszeckich ożralców, kierzi tam siedzieli, że óni eszcze uwidzóm, kiej sie bydóm w piekle smażić w brutfaniji na szmolcu. Francek dożył szumnych roków a jego świyczka zgasła, kiej mu było osimdziesiónt dwa. Mioł pogrzyb s farorzym w kościele, wszecy za niego rzykali, ze sztyry razy za niego eszcze była msza, tóż trefił tam kany dycki chcioł – do nieba. Dziwo sie a dołu sóm chmory, na wyrchu modre niebo, nad nim gwiozdki, anniołki wszyndy furkajóm a Świynty Pieter uż czako na niego we dwiyrzach. Yny co, zima tukej je jak pierón – mógli mu dać eszcze mantel do trówły, bo go ganc otrzepało. Szumnie tukej je, ganc tak jako prawili Starziczek, ale ducho tukej zimny wiater a ni ma sie kany ogrzoć. Francek idzie ku Świyntymu Pietrowi a prawi:

- Witóm Was Panoczku, jeżech Francek.

- Wiym, pódź haw.

- A za tymi dwiyrzami też je tak zima?

- Tóż toć, jeżeś w niebie a tukej na wyrchu nad chmorami fuko wiater, ale nie starej sie, dostaniesz jakisik ciepłe oblyczki.

Annielice go zakludziły na jednóm chmore, dały mu ciepłe oblyczki, chłop se na nij legnył a zabyło mu cieplejszy, bo ty chmory były kapke jako pierzina. Francek w niebie był rok, dwa, dziesiynć, sto a kiej uż w nim był sto dwacet roków to sie pyto Świyntego Pietra:

- Panoczku, chcym sie o cosik spytać.

- Tóż dobre, co?

- Jeżech tukej uż wiyncyj, jako sto roków a fórt yny rzykómy, lygómy na chmorach a śpiywómy pieśniczki, jymy zdrowe jodło – jarziny a owoce a jo bych tak zjod cosik inkszego.

- A co byś baji zjod?

- Nó, baji gulasz.

- W niebie nie jymy miynsa. Miynso żeróm w piekle.

- Na isto miynso z ludzi…

- Ale kaj, chcesz sie podziwać, jako je w piekle?

- Chcym.

- Dobre, bydziesz tam jedyn dziyń, ale pamiyntej jak sie tam czegosik chycisz, lebo czegosik sprógujesz, to uż tam bydziesz dycki.

Tóż Świynty Pieter go ściepoł z nieba do piekła. Francek sie dziwo a wszyndzi sie polóm fajery, je tukej ciepło a cosik tak przeogrómnie fajnie wónio – to je gulasz. Warzóm go dioblice – szumne baby, yny majóm rogi a chwost. Gulasz warzóm we wielkucnych garcach ni z ludzi, ale z babucia a inksze dioblice pyndzóm bimber, eszcze inksze wciepujóm wóngli do fajerów coby było ciepło. Wszecy tańcujóm, balandrujóm, dioblice grajóm, tańcujóm s chłopami, diobły s babami. Francek mo głód jak pierón, bo nie jod wiyncyj jako sto roków, biere bagiyniorke, z wielkucnego garca zaczyno jeść gulasz a…budzi sie w legierze, jako mały synek. Jako je w piekle a jako je w niebie? To może rzyc yny tyn, gdo tam był, tóż żodyn nie śmi inkszych straszyć czymsik, czego nie widzioł.

 

Balia

 

Mómy uż jor, na polu je coroz cieplejszy, tóż kupa ludzi zaczyno myśleć o tym, że sie bydóm czochtać we wodzie. Bo człowiek je kapke, jako kaczyca – kiej yny uwidzi kapke wody, to uż by do nij hópnół a gor po zimie. W rzykach a we stawach woda bydzie coroz barży ciepło, tóż bydymy se pómału w nich moczać szłapy. Sóm takowni, kierzi do wody wlazujóm cały rok, aji w zimie a inksi kiej sie na nich dziwajóm, to jich trzepie. Hneda ludzie wysmyczóm aji basyny a nalejóm do nich wody, ale Starka ze Starzikiym a starzi ludzie eszcze se dzisio poradzóm spómnieć, że kiejsi kiej eszcze basynów nie było a gdosi sie chcioł wyczochrać we wodzie, to musioł wlyźć do balije. Balia to była takowno wanna z drzewa, wónsko dołu a szyrszo na wyrchu, zrobióno z desek, co óny były pospinane dwóma ocelowymi klamrami. Balie mógły być miyńsze, lebo wiynksze podle tego, jakóm se gdo objednoł. Na co była balia? Na, nejwiyncyj se w nich ludzie chochtali a było dobrze, coby balia była wielkucno, gor wtynczas kiej familija była wiynkszo. Dycki sie uwarziło na blasze we wielkucnym garcu wrzawej wody, wloło sie jóm do balije a do tego sie naloło zimnej wody, tak coby nie była ani za zimno ani za ciepło. Hań downij było tak, że w jednej wodzie sie nejprzód czochtoł gazda, potym gaździno a na kóniec dziecka. Potym nieskorzij to uż było inakszy, bo nejprzód sie do balije naloło wody dzieckóm, coby sie wyczochtały, bo óny musiały iść lygać do legierów. Jak dziecka były małe a balia wielkucno, to aji trzi, sztyry poradziły do nij wlyźć a miały z tego przeogrómnóm drake a pospołu sie czochtały dziołuchy s chłapcami. Potym, kiej były starsze to uż jich było gańba sie pospołu myć, to uż sie chochtały dziołuchy s dziołuchami a chłapcy s chłapcami. Jednóm balije gaździno mieli na prani prodła a oblyczek a aji na szkróbiyni cychów. W lecie, kiej był chyc to gazda rano wysmyczyli jednóm balije do pola, nacióngli do nij wody ze studnie a niechali na słónku. Po połedniu do nij wlazły dziecka a miały z tego przeogrómne hyzdy, bo balija stoła na trowie na placu, tóż mógły sie czochtać wiela wlezie. W izbie jakby nagichały wode na deliny, to by Mama wrzeszczeli, ale na polu wubec. To miały kiejsi hań downij dziecka miasto basynu. Potym nieskorzij balie sie zaczło robić uż yny z pocynkowanej oceli a stawiało sie jich dycki pod rynnóm, coby do nij napadała woda. W takownej ocelowej baliji też lza było sie czochtać, ale dycki drzewo je drzewo, bo je zdrowsze. Balia z drzewa, jak sie do nij fórt loło wode, to óna sie nie rozeschła. Ty ocelowe klamry mogły zar-zowieć, ale wiyncyj nic. Potym, kiej sie uż w balijach nic dóma nie robiło, to ie jóm wciepało do chlywa a piły z nich wode krowy, lebo kónie. Na kóniec balija skóńczyła kansik we starej chałupie a wciepało sie do nij starucne wieca. Ledzy kany eszcze w muzeum, w skansynie, lebo aji we starej stodole je balija a wiela dziecka miały hyzdy kiej sie w nij czochtały dóma, lebo na polu w lecie, to uż yny óna sama wiy.

 

Gdosik drepce po ceście

 

Hań downij ludzie sie wiyncyj dziwali do okna. Było to na możne skyrs tego, że nie było telewizorów, kómputerów ani chytrych telefónów. Gor starzi ludzie zdrzili do okna, bo przeca za nim dycki sie cosik robiło. Tam hanej ptok siedzi na strómie, oto kocur na gróncie chyto myszy, lebo baji kury pospołu s kohótym wylazły na miedze, bo Starzik nie zawrzili fórtki. Nejradszy sie jednako siedziało a zdrziło do okna, co z niego lza było uwidzieć ceste, bo przeca po ceście dycki gdosik drepce. Jak chałupa była blisko cesty, lebo była ganc przi nij, to było dla Stareczki lepszy, bo Óni hneda wiedzieli, gdo po ceście drepce, lebo jedzie. Gorszy, kiej chałupa była daleko od cesty – to uż nie było takowne lahki, coby dozdrzić gdo po nij idzie. Hań downij było aji tak, że ludzie wiyncyj dreptali, lebo jeździli na kole a mało gdo mioł auto. Skyrs tego co chwila lza było kogosik dozdrzić na ceście, lebo na miedzy. Wiela razy było tak, że Stareczka siedzieli pospołu ze Starzikiym a dziwali sie gdo po ceście drepce. Baji staro Bijoczka, kiero bywała w chałupie ganc przi cysarskij ceście hneda yny sie podziwała do okna a hneda wiedziała, że oto idzie Hyniek Machejów do z roboty, Hanka Handzlino jedzie na kole do cery, lebo Marysia Kulino s taszkami z magacynu ku chałupie. Gorszy, kiej po ceście szoł gdosik cudzy – to uż se trzeja było dować pozór, bo cudzy to może być aji złodziyj. Wawrziczkula, kiero bywała pod lasym uż to miała gorsze, bo miała chałupe daleko od cesty, ale stejna sie na nióm dziwała. Wiela razy pospołu s chłopym szpekulyrowali, gdo drepce po ceście, ale na kóniec dycki wiedzieli. To idzie Helynka Machejka, bo óna wartko klepetami przedrobio a je mało baba. Tam na ozajst idzie chłop obleczóny po czornu – to je Ruda Gaszczyk, bo ón dycki pómału drepce. Za chwile na kole jedzie Tómicula z Palowego Kopca, bo dycki oblyko czyrwiónóm szatke na głowe. Ale wiela razy było tak, że Wawrziczkula musiała sie fest dobrze przizdrzić, gdo to idzie, bo to je takowny mały chłopek. Je to Jozef Foltyn, lebo ni? Była by sie s chłopym skyrs tego powadziła, bo ón prawił że to je gdosik cudzy a óna że ni, że przeca to musi być na isto Jozef. Hań downij nie trzeja było kamer, mónitoringu a modernij technologije, o była Stareczka a Óni co chwila zdrzili do okna. Tego, gdo deptoł po ceście lza było poznać po oblyczkach, jako szoł – wartko, lebo pómału a aji po tym, co mioł na głowie. Aji jak gdosik jechoł autym, to Stareczka hneda wiedzieli, gdo to je bo aut było na dziedzinie mało - szło jich porachować na palcach. Dzisio uż mało gdo pieszki drepce po cestach, Stareczki uż ni ma a do okna zdrzi Starzik a Starka ze starucnej fotografije, co óna wisi we starej chałupie. Do okna sie roz za jakisik czas podziwać, bo możne gdosik bydzie dreptoł po ceście a worce wiedzieć, gdo sie macko po dziedzinie.

 

Po našymu, kapke inakšy

 

To moji pisani dołu bydzie dzisio kapke inakše, bo ponikĕři z Was sami se na isto wšymnóm, žech do nĕgo postyrkoł jakisik cudze litery. Dlo tych, kĕři nie wĕdzóm – to sóm litery z jynzyka českigo. Zrobił žech to skyrs tego, coby młodo generacyj na prawym břygu Olzy, kĕro nie zno cĕšyňskij řečy a nie zno ani polskigo jynzyka, poradziła to počytać, abo aspóň sprógowała to počytać a spokopić. Nie bydym tak pisoł fórt, ale roz za čas cosik takownego puščym do internetu, lebo kansik do cajtóngu. Wiym, že kupa Tusteloków na prawym břygu Olzy piše po našymu a užywo českich liter – jo prociw tymu nic ni móm, bo přeca wiyncyj jako osimdzĕsiónt roków Ksiynstwo Cĕšyňski kulturowo było w Polsce a w Čechosłowacyji. Coby pisać po našymu cĕšyňskóm řečóm nie třeja wymyślać nowych liter – styknóm nóm ty, co jich mómy w polskim a českim jynzyku. Dlo Poloka, kĕry nie zno cĕšyňskij řečy, kĕj jóm napišym polskimi literami, to jóm počyto. Chcioł bych, coby ludzie kĕři bywajóm w Českij Republice tež tóm našóm cĕšyňskóm řeč poradzili počytać. Wiym, že bydóm kurowody s ponikĕrymi literami, co óny sóm w polskim jynzyku a ni ma jich w českim, ale ponikĕre sóm ganc podobne, bo baji:

 

Polski SZ sie prawi podobnĕ jako česki Š

Polski CZ sie prawi podobnĕ jako česki Č

Polski RZ sie prawi podobnĕ jako česki Ř

Polski Ż sie prawi podobnĕ jako česki Ž

Polski IE, lebo JE sie prawi podobnĕ jako czeski Ĕ

Polski Ń sie prawi podobnĕ jako česki Ň

 

Ale w cĕšyňskij řečy sóm litery (głoski) Ł, Ć a DZ a jich nie lza napisać po česku. Prógowoł žech DZ napisać jako Ď ale to było jakisik dziwoki, aspóň dlo mnĕ. Chciołbych, coby to moji pisani po našymu poradził počytać młody čłowiek, kĕry bywo baji w Pĕtrowicach a jego Starka řóndzili po našymu, ale jego Mama a Foter už miyni a ón sóm už yny po česku. Ón tóm řeč od Starečki słyšoł yny mu jóm třeja připómnĕć kapke polskimi a kapke českimi literami, bo přeca Ksiynstwo Cĕšyňski je fórt w jego sercu, aspóň w to wĕřym. Rostomili, Kamraci gor ze zachodnigo břygu Olzy, napišcĕ, jesi to tak može być ody mĕ napisane dlo tej młodšej generacyji. To je takowny tekst na počóntek, takowny eksprymynt co žech go napisoł na wyprógowani – bydym rod za Wasze kómyntoře, kany žech co napisoł špatnĕ.

 

Jor w zimie

 

Przidzie dycki w marcu, lebo eszcze w lutym takowny czas, że człowiekowi sie zdo, że uż je jor, ale przeca eszcze je zima, aspón w kalyndorzu. Eszcze oto pore dni tymu było ganc zima a terazy słónko hajcuje, że kiej sie podziwocie na termometer to je aji dwacet stopni. Kocury polygały na ławe pod chałupóm a grzejóm sie, bo sie słóneczko o nich oprziło. Kury s kohótym też posiadały pod stodołóm tak, coby słónko na nich świyciło a ponikiere se aji lygły a czochtajóm sie w prochu, coby wygónić chroboki. Pszczoły wyfurkły z hóla a bzuczóm w kociankach, co jich je każdego dnia coroz wiyncyj. Ale ziymeczka eszcze spi, trowa sie nie zielyni a na strómach ni ma listków, bo to eszcze ni ma jor. Yny ledzy kany widać coroz wiyncyj biołych kwiotuszków. Ludzie sie jednako wyseblykali a dreptajóm bez jakli a kabotów, ale to ni ma dobre. Stareczka dycki prawili, że jak po zimnych dniach przidzie naroz ciepło, to je niezdrowy czas. Wszeckim sie zdo, że uż je jor, że zima poszła, ale óna sie yny na chwile schowała kansik w lesie. Pokiela je chłódno, to zarazki spióm, ale kiej sie wartko ociepli z dnia na dziyń, to bakteryje, wirusy a inksze podciepy, co skyrs nich sóm rostomajte nimoce, zaczynajóm wylazować a tańcujóm w lufcie. Człowiek sie seblecze, porobi cosik na polu, kapke sie spoci a wieczór je ryma. Choć je ciepło, to lepszy se oblyc aspóń ciynki kabot, lebo jakle, bo to to eszcze ni ma jor. Słónko eszcze nie grzeje tak, jako mo grzoć, óno eszcze je za słabe. Ja co inkszego, kiej se człowiek siednie na ławie pod chałupóm, zawrze blyszcze a gymbe wystawi ku słóneczku – to każdo pusa mo rada, bo pore miesiyncy na nióm duchoł yny zimny wiater. Eszcze bydzie zima, napadze śniega a trzeja bydzie oblykać mantel, bo gdo to widzioł jor pod kóniec lutego, lebo na poczóntku marca? Ja, idzie pierziny a zogłowki wyciepać do pola, pozotwiyrać okna a do porzóndku wyluftować chałupe a porobić se cosik kole chałupy, bo dnie sóm coroz dłógsze. Ale drepsić po polu wyseblykany, jako w lecie – to ni. Stareczka wylazowali z chałupy, kiej było cieplejszy, aji w zimie, ale kiej uwidzieli dziecka, co miały na sobie yny jakisik ciynki lónty, to dycki prawili: „oblykejcie sie, bo bydziecie nimocni!”. Starzik, kiej wylyźli z chałupy a kapke porobili we stodole a we chlywie, to se siedli kole Stareczki na słónku, coby sie wygrzoć. Całóm zime hajcowali pod blachóm, ale to ciepło z nieba je jednako nejlepsze. To eszcze ni ma jor a zima ostatnigo słowa nie rzekła, ale kiej słóneczko grzeje aji w lutym, to worce sie w nim wygrzoć a posłuchać jak pszczoły bzuczóm w kociankach. Starzik dycki, kiej chcieli nasmolić Starke to ji prawili: ”muszym sie terazy wygrzoć, bo w trówle na kierchowie mi bydzie zima”. A Óni mu na to rzekli: „wydzierż eszcze kapke, bo jak starzec przeżyje marzec, to bydzie żył eszcze aspón rok”. Potym uż zawrzili blyszcza a jich zgrzibacóne gymbulki łechtało a grzoło słóneczko. Nie starejcie sie, jor uż bydzie hned…

 

Masny sztwortek, szmolec a krepliki

 

Je takowny jedyn dziyń w calućkim roku, kiej człowiek bezmala może wciść tela kreplików, wiela yny poradzi. Ale dzisio, przi masnym sztwortku nie bydym Wóm pisoł o kreplikach, ale o tym w czym óny pływajóm a sie smażóm, niż trefióm na talyrz a potym hned do gymby. Każdo gaździno, kiero je na isto gaździnóm jak sie patrzi, wiy o tym że nejlepsze krepliki to sóm ty, co sie jich wciepuje do szmolca. Żodno oliwa, żodne moderni fety, ale nejlepsze je dycki to, co je wyprógowane a ajnfachowe. Spóminocie se na ozajst takowny czas, że dochtorzi zakazowali jeść a smażić na szmolcu, ale terazy wszecy hytrzi uczóni a profesorzi prawióm, że jednako to tak ni ma, że szmolec je dobry a aji zdrowy a majóm recht. Kiejsi hań downij, kiej ludzie robili zabijaczki, to były aji inksze babucie a prawiło sie na nich bagóny, lebo szpyrczoki, bo było na nich godnie szpyrki. Ni takownej, jako terazy idzie kupić w magacynie, kiejsi to była szpyrka bez miynsa a kiej jóm gaździno zesmażili na brótfani, to ś nij było godnie szmolca a yny niewiela szpyrek. Potym sie to wszecko przecedziło przez cedzok, kiej to eszcze było wrzawe a loło do szklónek, lebo do bóncloka. Szmolec musioł być we szpajsce, w chłódku, lebo aspóń w bintfelu a gaździno po niego sióngała dycki, kiej chciała cosik usmażić – miynso, zozworki, lebo krepliki. Kiej ochłódnył to sie robił biolućki a stwierdnół, tóż lza go było pieknie nabiyrać łyżkóm. Na szmolcu sie dycki wszecko nejlepszy usmażi, bo ón sie poradzi o wiela barży rozgrzoć, jako oliwa a skyrs tego wszecko, co sie do niego wciepie je usmażóne jak sie patrzi. Na oliwie to uż sie tak nie usmażi. Mój Stary Ujec Eda prawili, że oliwa sie godzi na mazani bantów, coby dwiyrze nie zgrzipiały a mieli recht. Kupa ludzi prawi, że ni majóm radzi miynsa usmażónego na szmolcu, bo óno sie go napije. Napije sie aji oliwy, tóż styknie miynso dać na papiórowy uciyrok a fet hneda wlezie do papióru. Ale dyć se spóminóm, że Starzik kiej obiadwali to se nejprzód dali na talyrz ziymnioki, na to smażóne miynso a ziymnioczki se eszcze pololi fetym, bo prawili że to bydzie lepszy klejzać do cychy. Szmolec ni ma wubec zły a je o wiela zdrowszy jako ty wszecki moderni fety, baji margaryna. Fuj, dyć óna smerdzi że ji nie lza ani wóniać. Szmolec je zdrowy, smożcie na nim wszecko aji krepliki a kiej Wóm dochtór rzeknie, że szmolca nie śmicie jeść, to warto musicie zmiynić dochtora.

 

Ojczysto rzecz

 

Oto był Miyndzynarodowy Dziyń Ojczystej Rzeczy. Każdy jedyn człowiek a to uż je ganc jedno, jesi bywo w Afryce, Ameryce, lebo na Cieszyńskij Ziymi, mo w sercu jednóm rzecz, co jóm mo nejbarży rod. A to je dycki tyn jynzyk, co go słyszoł uż w kolybce, kiej Mama lebo Starka mu śpiywały szumne pieśniczki a potym nieskorzij Starzik mu wyrzóndzali pogodki w tej rzeczy. Tyn piyrszy jynzyk je dycki nejważniejszy a nejbarży wrażóny do serca. Choć idymy precz do wielkucnego Świata a uczymy sie rostomajtych cudzych rzeczy, to po rokach sie wracómy spadki do ojcowskij chałupy a kiej usłyszymy tóm rzecz, co my jóm wycyckali s mlykiym Matki, sóm my przeogrómnie radzi. Każdo kultura bez jynzyka nie poradzi fungować, bo jynzyk to je jeji grónt. Bez rzeczy by ludzie nie poradzili nic zrobić a tradycyj by nie szła z generacyji na generacyj, z Ojca na synka a z Matki na cere. To że mómy rzecz, swojóm włośnóm, to je na isto dar od Pónbóczka, bo historyja naszej Cieszyńskij Ziymi sie jakosik tak pokulała, że dzisio nie szwandroszymy, ale rzóndzymy, fulómy, prawiymy a aji fandzolymy. Rzecz nóm prawi a gor naszymu sercu, że my sóm stela, że my tukej korzyniami wrośli w tóm ziymeczke naszych Starzików. Rzecz to je aji cosik takownego, co mianuje Świat, co ón je kole nas tak, że yny my wiymy co jaki słowo znaczy. Tustelok wiy, co to je knefel, ryczka, szkopiec, lebo bierco. Tego uż nie wiedzóm ludzie, kierzi nie sóm stela, tóż tyn nasz jynzyk to je takowny kod, co go poradzymy rzyc a spokopić yny my. Po rzeczy hned poznómy, jesi gdosik je stela, abo je cudzy – styknie yny że odewrze puse. Kiej rzóndzymy po naszymu to sie kuplujymy s tymi przocielami, kierzi tukej bywali roki, roki przed nami. Ale w sercu mómy eszcze inkszóm rzecz a aji dlo nij tam je plac – to je jynzyk polski. My sie go uczyli dziepro we szkółce a we szkole, wiela razy rechtorzi nóm zakazowali rzóndzić po naszymu, a musieli my „gadać” tóm „szumniejszóm” rzeczóm. Ale potym uż było tak, że każdy se rzóndził jako chcioł, yny że kupa ludzi tóm rzecz cieszyńskóm jakosik zapómniało, abo styrczyło do kapsy a „gadali” yny po polsku. Rostomili, cieszynsko rzecz je szumno, jynzyk polski je szumny a idzie rzóndzić aji jednym aji drugim – to wszecko zoleży s kim rzóndzymy. Nie śmiymy zapominać tej rzeczy, co my jóm wynióśli s chałupy a przi tej przileżytości, że wczora był Dziyń Jynzyka Ojczystego niech se każdy sóm sobie rzeknie, jesi eszce rzóndzi po naszymu, abo uż zapómnioł, abo sie mu nie chce. W naszych cieszyńskich sercach na ozajst je plac dlo jynzyka naszych Starzików a dlo jynzyka polskigo, bo oba sóm szumne a gor nasze, słowiański.

 

Tarluszko, tarło

 

Wiela razy se człowiek oszkapił packe na tarle, to ani nie lza porachować, bo nóż a tarluszko to w kuchyni były wieca, co se trzeja było dować pozór, kiej sie nimi cosik robiło. Tarło se leżało w kredynsce kansik kole flajszmaszynki a czakało aż sie bydzie cosik trzić a trziło sie gor ziymnioki na fusate gałuszki, kubusia, maskloczki, żebroczke, placki a stryki. Nejwiyncyj sie – aspóń u mnie dóma – jadło placków a stryków. Coby jich upiyc to nejprzód trzeja było ziymnioka oszkrobać a zrobić na drobniuśko a aji kieby gaździno go nie wiym jako pokrónżała nożym a puściła go przez flajszmaszynke, to nigdy nie bydzie tak drobniućki, jako mo być. Yny wtynczas kiej sie go trzi na tarle, to sie godzi coby go potym rozfyrtać s mółkóm a wajcami – wtynczas dziepro sie godzi, coby z niego upiyc stryka, lebo placek. Trzić ziymniok na tarluszku to nie była tako lahko robota, jakby sie kómu zdało. Gdo trził ziymnioki a oszkapił se palce, tyn wiy że se przi tej robocie trzeja dować fest pozór. Nejprzód sie do tego trzeja przirychtować a nejlepszy, kiej to robióm Starzik bo Óni uż wiedzóm w kierym kościele zwóni. To uż dycki była starzikowo robota, tóż kiej yny gaździno se nasztymowała, że na obiod bydóm stryki to Ojcu dała miske, garniec ziymnioków, nóż a tarluszko a Starziczek uż wiedzieli, co s tym wszeckim majóm robić. Nejprzód se siedli w kóntku w kuchyni na stołku, coby żodnymu nie zawadzać. Wziyni se yny kibel ku sobie, coby mieć kaj szkrobać oszkrabiny a szkrobali pómału ziymnioczki. Potym jich wyszpluchali w zimnej wodzie a w nij niechali w garcu. Wziyni miske, wrazili do nij tarło a pómału trzili na nim ziymnioczki. Wiedzieli jako sie to robi, że trzeja ziymnioka fest chycić a ciść go do tarła. Kiej zetrzili piyrszego, to trzicieline ściepali z tarluszka do miski a kiej sióngali po dalszy ziymniok, to se przi tymu aji packe pomoczali we wodzie, coby nie była kielsko, coby mógli zaś fest chycić ziymnioka, co go trzili. Trzić na tarle to je technika, to trzeja umieć. Wiela razy gazda, chłop fest silny, jako buk chcioł trzić ziymnioki na stryki a potym mioł palce oszkapióne. Na tarle trzeja trzić pómału a fest, yny że tyn kiery trzi musi wiedzieć kiej barży prziciść a jako zwyrtać ziymnioka. Pómału, z wyrchu dołu a na spadek a to na isto poradzili Starziczek. Potym nieskorzi szło uż dostać tarło, co óno miało okróm drobniuśkich oczek aji wiynksze, co na nich trzić baji marekwie, lebo jabka ale stejna nejwiyncyj sie trziło ziymnioczki, bo przeca z trzicieliny lza zrobić przeogrómnie dobre jodło.

 

Kartacz, ryżok, kartaczek

 

Kartacze a kartaczki fórt eszcze idzie kupić a fórt sie jich używo, bo co chwila trzeja dóma cosik wydrzić, zedrzić, lebo wypucować. Kiejsi w każdej chałupie były deliny a mazały sie o wiela wiyncyj, jako dzisio dłaszki. Skyrs tego wiela razy samo pucowani nie stykło – trzeja było jich drzić a robiło sie to ryżokiym. Ryżok, to je takowny kartacz, co mo fest twarde włosy a poradzi wydrzić kaj co. Hań downij deliny sie pucowało ryżokiym na kolanach a to była fest procno robota, ale za to potym deliny były jako nowe. Okróm delin ryżokiym szło wypucować wszecko, co było fest zmazane, baji tepich lebo flek na powale. Ryżoki były aji na kiju a nie trzeja było sie moc przi nich zgibać. Inkszy kartacz był do pucowanio bótków a styrkało sie go do kiśniczki pospołu s globinym. Mioł miynkki włosy a wónioł globinym, bo co chwila gdosik se nim pucowoł a glancowoł bótki. Wiela razy tyn kartacz mioł tela tego globinu w sobie, że stykło yny kapke szmyrnóć bótek a uż był wypucowany na glanc. Kartacze do bótków były dycki dwa, trzi bo globin móg być czorny, lebo brónzowy tak jako aji bótki. Do gymby sie styrko kartaczek, co sie nim pucuje zymby a każdy musi mieć swój włośny. Aji Starka ze Starzikiym majóm kartaczki, yny że pucujóm nimi „trzeci zymby”, co jich mogóm wrazić na noc do szklónki. Kiejsi, jak kartaczek był uż fest wydrzity od pucowanio zymbów, to szło go eszcze użyć kansik indzi, baji gazda se go wziyni do garażu, kany mioł aji inksze kartacze - ocelowe. Tymi kartaczami szło wypucować wszecko, co było zar-zowiane. Starzik ze Stareczkóm mieli kartacz, co se nim pucowali oblyczki, bo baji na starucny mantel sie dycki nachytało kudeł a inkszej szpiny. Gazda też mioł takowny kartacz a wiela razy se pucowoł galaty, jak były kansik lahko zmazane. Twardym kartaczym, podobnym do ryżoka sie pucowało szłapy, gor wtynczas kiej sie drepsiło cały dziyń boskym. Jak dziecka miały zmazane packi, to też jich yny kartaczym szło wypucować. Hań downij ludzie byli szporobliwi, tóż wyciepowali kartacz dziepro wtynczas, kiej uż był ganc zedrzity. Yny niż sie zedrził, to musioł wypucować kaj co.

 

Żymła

 

Woda, drożdże, mółka a kapke soli – tela styknie, coby piekorz upiyk żymły. Słowo żymła je kapke dziwoki a na Cieszyńskij Ziymi w naszej rzeczy zustało po staropolskim: żemła. Tak sie prawiło na żymłe w Polsce w patnostym wieku, ale żemła je bezmala z jynzyka nimieckigo, kaj sie na nióm prawi semmel. Ciasto na żymły sie wyrobiało podobnie, jako na chlyb, yny że nie trzeja było do niego dować kwosku. Nejlepsze były pieczóne w piecu z kachli na ogniu a aji dóma szło w trómbie w kachloku żymły upiyc a wiela razy gaździnki se jich same piykły. Ty żymły, co jich terazy idzie dostać w magacynach nie sóm pieczóne, ale barży grzote a ty prowdziwe, idzie kupić uż yny u prowdziwego piekorza. Żymła mo szmakować a mo mieć na spodku mółke, tak że kiej sie jóm jy, to pusa je calućko bioło. Nejlepsze sóm ty ciepłe, spóminóm se że kiej my kupowali żymły u Żertki, lebo u Kolóndry to óny były tak dobre, że niż sie przijechało do chałupy to człowiek poradził wciść aji trzi. Wiela razy, kiej my szli ze szkoły do chałupy, to my sie stawili do kónzumu do Eriki, każdy se kupił żymłe, ku tymu zode a dreptali my dalij. Żymła to było a j wartki jodło dlo chłopów przi robocie. Ujec, kiej szli s chłopami do lasa to jim Ciotka do taszki wrazili dwie żymły, kónsek wórsztu a tej do termosa. Takowne jodło było nejlepsze dlo chłopów, kierzi mieli ciynżkóm robote a ni mieli bardzo kany pośniodać. Do jednej packi sie chyciło kyns wórsztu, do drugij żymłe a cisło sie to do cychy, bo przeca ani w lesie, ani dołu na szachcie talyrzi ani widełek nie było. Żymła była jednako nejlepszo, kiej sie jóm przerzazało na poły a szmyrło sie masłym – nejlepszy tym ze sztwiertki, co go Stareczka zrobili w maśniczce. Nó, a kiej sie ku tymu dało eszcze baji floster szynki, abo żółtego syra to uż było ganc fajnie. Ty prowdziwe żymły, co jich upiyk piekorz, poradziły wydzierżeć aji pore dni, ale musiały być w pyrdelniku. Ty, co sie jich nie zjadło gaździno wraziła do kiśni a dała suszyć na kachlok a kiej chciała, coby były hneda suche, to jich wraziła oto na dwacet minut do trómby. Potym przikrynciła flajszmaszynke do stoła a mleła ty suche żymły na brezle, co w nich obzolała przi niedzieli sznyclówke na obiod. Kiejsi sie prawiło, że jak je żymła upieczóno jak sie patrzi, podle starucnego recepisu to ku nij uż wubec nic nie trzeja a to je yny, abo aż woda, mółka, drożdże, kapke soli a wielkucne serce każdego piekorza.

 

Trómba

 

Hań downij na Cieszyńskij Ziymi w każdej chałupie a w każdej kuchyni stoł kachlok a w nim była dycki trómba. Kachlorze stawiali rostomajte kachloki, bo każdy stawiacz to robił inakszy, ale trómba musiała być dycki tam, kany dym szoł do kumina, bo óna sie od tego dymu grzoła. Ty starucne, piyrsze trómby sie robiło tak, że na boki a na zadek sie dowało kachle a wyrch a spodek były ze żeliwa. Skyrs tego w trómbie był hyc jak sie patrzi a szło kaj co upiyc. Potym nieskorzij kachlorze dowali do kachloków uż takowne gotowe trómby, co sie jich robiło kansik we werku. Dźwiyrka w tych nejstarszych trómbach miały dziury, co przez nich hyc szoł na kuchyń a stejna w postrzodku był gorónc, jako w piekle. Niż gadzino do trómby wraziła buchte, lebo zawijok to kachlok sie musioł do porzóndku rozchajcować. Wiela razy było tak, że gazda słożył ogiyń pod blachóm rano, potym sie warziło obiod a dziepro po połedniu baby piykły same fajne wieca. Dycki sie prawiło, że jak sie trómba nie rozgrzeje, to z chleba a z buchty bydzie banc. Jak sie piykło w trómbie, to sie nie śmiało do nij puszczać luftu, tóż gaździno, lebo Starka kiej sie chciały podziwać na ciasto, to dźwiyrka odewrziły yny kapeczke a wiela razy było tak, że świyciły do postrzodka baterkóm. To sie tak zdo, że trómba sie grzoła od dymu, ale był w nij takowny hyc, że nie lza było do nij wrazić packi. W trómbie szło aji grzoć a piyc jodło. Na blasze by sie to wiela razy spoliło a w trómbie to sie grzoło pieknie, rowno ze wszeckich strón. Yny że też trzeja było dować pozór a nie niechać tam jodla za długo, bo sie mógło spolić. Jak oto zbyły ziymnioki s kónskiym miynsa, to gaździno to wraziła do miyńszego garca, przikryła deklym a styrczyła do trómby. Za dwacet minut jodło było ciepłe a wiela razy chłop se ani nie wszymnył, że to je odgrzote. W trómbie szło aji suszyć grziby, orzechy a jabka na pieczki, yny też gaździno se musieli dować pozór, coby tego nie spolić. Starzi ludzie prawióm, że jodło z tych starucnych trómb było jakisik lepsze, jako z tych modernich na eletryke. To je ganc prowda, gor wtynczas kiej sie hajcowało pod blachóm drzewym, co go Starzik porzazoł kole chałupy.

 

O baczy z Baranij, kiery nie groł na harmóniji

 

Ta pogodka je na ozajst prowdziwo a to, co w nij je mógło być w każdym kóntku Cieszyńskij Ziymi. Yny że ta pogodka je o hóślach, tóż barży óna patrzi do goralije, tam kany sie na tym instrumyncie gro, jako nigdzi indzi na calućkim świecie. Na tych hóślach szumnie groł aji bacza Kohut, kiery baczowoł na Baranij Gorze, co óna je bezmala nejwiynkszo na całej Cieszyńskij Ziymi. Ón sóm ji nie mierził, ale pomierzili jóm hytrzi, kierzi majóm tela colsztoków, że poradzóm zmierzić aji całóm ziymie. Kohut ani nie wiedzioł, że baczuje tak blisko Pónbóczka, kieby to wiedzioł to byłby borok wiyncyj rzykoł a w cajtóngach po calućkim Ksiynstwie Cieszyńskim napisali, że na Cysarskij Ziymi, co patrzi Cysorzowi, nejwiynkszo gora to je ta Baranio. Hned na Baranióm za Kohótym zaczli lyźć rostomajci ludzie, kierzi o nim a o Baranij chcieli wiedzieć godnie a nejlepszy wszecko. Wyszkroboł sie na Baranióm aji jedyn profesor ze samego Krakowa, kiery pisoł jakómsik przeogrómnie wielkóm ksiónżke o kulturze a folklorze Cieszyńskij Ziymi. Fest chcioł wiedzieć, jesi Kohót gro na harmóniji, bo był we wszeckich dziedzinach na Cieszyńskij Ziymi a nie trefił na żodnego, gdo na nij gro. Wiycie na Baranióm wlyźć, kany Kohót baczowoł to je dłógi chodnik a klepeta po tym bolóm jak pierón a harmónija to był wtynczas eszcze ganc cudzy instrumynt w Ksiynstwie Cieszyńskim. Ale dobre, profesor wyloz, podziwoł sie jaki je szumny świat z tego placu, napił sie wody ze szklónki a pyto sie:

- Wyście sóm Kohót?

- Ja

- Rzeknijcie mi pyty, grocie na harmóniji?

- Ni

- A Wasz Ojciec na nij grajóm?

- Ni

- A Matka?

- Ni

- A Starzik, lebo Starka?

- Ni

- A Ujec, Ciotka?

- Ni

- Tóż nic, niech sie Wóm darzi a kieby sie Wóm spómniało, że we Waszej familiji gdosik gro na harmóniji to mi dejcie znać.

- na isto Wóm dóm znać, yny jako?

- Napiszcie mi pismo do Krakowa, tukej mocie adrese.

- A nie bydzie lepszy, jak Wóm zagróm na trómbicie?

- A w Krakowie jóm usłyszym?

- Panoczku, usłyszycie jóm aji we Warszawie

- Tóż dobre tak sie mogymy dorzóndzić.

- Niech sie Wóm darzi.

- Wóm też.

Profesor był kapke nasmolóny, bo nie naszoł żodnego, gdo gro na harmóniji. Sloz z Baranij, napił sie wody ze zdrzódła, bo mioł żyżyń a naroz trómbita zaczła źnieć z nejwiynkszej gory, co z nij oto terazisko sloz. To gro Kohót, ón se cosik spómnioł a chce profesorowi cosik rzyc, na isto se spómnioł jesi gdosik gro w jego familiji na hóślach. Wyloz cały sfuczany na Baranióm ku Kohutowi a prawi:

- Coście po mnie chcioł?

- Panoczku, spómniołech se na Starego Ujca Marekwice, ale Óni też nie grajóm na harmóniji...

 

Miech

 

Hań downij, ale aji dzisio jakisik miechy trzeja było w chałupie mieć, choć kiejsi sie do nich suło co inkszego, jako terazy. Miechy też były inksze, bo sie jich robiło z porzóndnego płótna a dzisio sóm annielski, roz dwa sie potargajóm a nie lza jich ani zaficować. Gdo mioł gospodarke, tyn bez miecha był wiela razy jako bez packi a gazda jich musioł mieć aji sto, jak mioł wiynkszy grónt. Nejwiyncyj jich było trzeja dycki przi źniwach a przi wykopkach. Przed żniwami gazda dycki se siod a musioł sie podziwać, jesi miechy nie sóm dziurawe a lepszy coby sie pozdrził do porzóndku, bo inakszy obili sie z miecha suło na ziym a gaździno była nasrano. Dziury w miechach sie sprawowało porwózkiym, lebo hrubóm nicióm a to uż była robota dlo Starki, lebo do Starzika. Ponikierzi dziury w miechach poradzili zrychtować aji drótym, ale nejważniejsze było to, coby sie z miecha nie suło. Kiej uż obili było w miyszku, to go trzeja było do porzóndku swiónzać porwózkiym tak, coby sie nie odewrził a coby go szło potym lahko rozwiónzać. Suło sie dycki tela, coby to szło uniyść choć aji mały chłopek, poradził wciepać na pleca wielkucny miech obilo, bo wiedzioł jako sie to robi a prziszoł chłop jak hól a miech go obalił. Inksze były miechy do obilo a inksze do ziymnioków, bo ty sie przeca dycki mazały od ziymie, Ty do ziymnioków, były starsze a choć miały jakisik małe dziurki to uż ne było płatne – nejważniejsze, coby drobnioczki sie z niego nie suły. Kiej sie cosik suło do miecha, to jedyn suł a drugi musioł miech dzierżeć a to trzeja było umieć. Dycki było kupa krawalu, kiej obili sie suło wedle miecha. Jak uż miechy były prózne, to sie jich powiesiło jedyn na drugim kansik we stodole, lebo aji jedyn do drugigo wraziło. Do miecha sie zbiyrało orzechy na jesiyń a potym sie jich wieszało na stodole na słónku, coby obeschły. Miech se wziyna gaździno, kiej szła do stodoły na słóme abo na siano, bo do miecha szło wciść ganc kupa, yny trzeja było mieć kapke siły. Do miecha gaździno wciepała kaczyce, lebo liwe, kiej chciała jóm zwożyć myncyrzym. Ujec wciepali wercajg do starego miecha, ciepli na go pleca a szli do sómsiada sprawować rafijoka. Ciotka wciepali do miecha kohóta a szli do siostry, bo óna kohóta ni miała a Ciotka mieli trzi. W miechu Starzik przinióśli babućka, co go kupili na torgu. Kónie miały na łbie miechy ze żranim, co sie na nich prawiło biksa, lebo futer-zak. Kaj yny sie miech godził. Stare miechy, co jich uż nie szło zrychtować sie dowało baji psóm do budy, cisło do okna we chlywie, kiej z niego fuczało, lebo wieszało na straszoka, coby mioł na sobie jakisik oblyczki. Potym nieskorzij na grónt sie zaczło suć pruszki, bo bezmala po nich wszecko lepszy rosło a ty pruszki były w miechach z folije. Do tych miechów nie szło bardzo nic wsuć, bo óny nie dychały, tóż wszecko by sie zaparziło. Ale w zimie gazda nafilowoł ty miechy słómóm a dziecka miały hyzdy, bo sie spuszczały na tych miechach z kopca po śniegu. Prawiło sie, o kimsikej gdo sie stawioł sztorcym, że sie stawio, jako prózny miech na ziymioczysku. Dziecka, kiej były przeciwne to Starka jich straszyli, że przidzie chłop, abo dziod a wszecki wrazi do miecha. Jak gdosik bałuszył, to sie prawiło że je miechym szaśnióny. Okróm miecha były eszcze miyszki - takowne małe miechy. Baji w katolickim kościele, kiejsi sie ofiare wciepowało do miyszka a ni jako terazy do kosza. Miyszek mo każdy chłop a w nim dwa wajca. Bajtlik to był miyszek z pacharziny z babucia, co w nim Stary Ujec mieli tabake. Miech, miyszek, miyszeczek przi chałupie a w chałupie był, je a bydzie, bo dycki je cosik, co do niego idzie wsuć, wrazić abo styrczyć.

 

Nejlepszy sie siedzi w kuchyni

 

Starzi ludzie prawióm, że hań downij familija miała yny kuchyń a izbe a wszecy byli radzi. Terazy okróm kuchyni w chałupie je z piynć izbów a każdy se siedzi we swoji, kapke jako w hareszcie. Kiejsi w kuchyni sie nie yny warziło, ale to był takowny plac, kany wszecy radzi siedzieli aji potym, kiej uż po chałupach było wiyncyj izbów. Dycki, kiej gdosik prziszoł na nawszczywe - a to eszcze do dzisia tak je – to piyrsze kany wlazowoł to wlazowoł do kuchynie. Prawiło sie:

 

- Na dyć pódźcie dali, do izby.

- Ale ni, dyć przeca nejlepszy sie siedzi w kuchyni

- Ale w kuchyni mómy bajzel

- To nic, róbcie se dali a my bydymy siedzieć a rzóndzić

 

W kuchyni było nejlepszy, gor przez zime, bo tam stoł kachlok a w nim tańcowoł ogiyń, co grzoł ni yny jodło, ale na isto aji ludzki serca. W kuchyni sie tyn calućki żywot famiiji kuloł, roz warciejszy a inkszy roz pómalszy. Wszecy sie ciśli do kuchyni aji skyrs tego, bo tam na isto szło dostać dobre jodło. Kiej prziszli na nawszczywe Staro Ciotka, to gaździno uż nie musieli gónić po izbach s buchtóm a tejym a Ciotka, kiej to zjedli to se ani nie wszymli, że deliny sóm niepozamiatane. W kuchyni Starzik wyrzóndzali dzieckóm nejlepsze pogodki a bojki a Stareczka jich uczyli rzykać a starucnych pieśniczek. W kuchyni gaździno robiła wiela razy szkubaczki, łuskaczki, lebo sie pospołu zeszły klebetnice, coby obrzóndzić pół dziedziny. Żodyn nie chcioł iść do izby, bo przeca w kuchyni sie nejlepszy siedzi. W kuchyni sie robiło jodło – krónżało a deptało kapuste, warziło obiod, rychtowało śniodani a wieczerze, warziło a smażiło sie wszecko ze zabijaczki, robiło sie zawarzeliny – tam dycki wóniało. Gaździno byli radzi, że wszecy chcóm iść do kuchyni, bo se aspóń porobili, uwarzili a rychtowali jodło. Przidóm oto tako Staro Ciotka, siednóm se do kuchynie, fórt drziszczóm a gaździno jóm posłuchajóm cosik mało wiela do nij rzeknóm a robióm se swojóm robote. Kieby Ciotke zakludzili do izby, to by musieli se ś nimi siednóć a tak jodło je narychtowane, obiod uwarzóny a Ciotka eszcze przi gupocie pojedzóm. Hań downij było tak, że gazda kiej poobwiodwali to se dycki radzi lygli, ale ni do lygiera ale na ławie w kuchyni a mógli se porzóndzić, aji wadzić s gaździnóm. Żodyn sie nie pogniwoł, kiej sie go zakludziło do kuchynie, bo to był a fórt je nejważniejszy plac dlo całej familije. Tam przi stole sie wszecy zyndóm po szychcie, po szkole, coby aspóń na chwile być pospołu. Potym sie rozyndóm do izbów, ale aji w tych modernich kuchyniach sie dobrze siedzi, ale ni samymu, bo musi być tyn drugi człowiek. A choć terazy uż je fest technologija, to gaździno sóm radzi, że Staro Ciotka idóm do kuchyni, bo se aspóń wszecko porobióm, miasto Ciotke kludzić do izby.

 

Prózny talyrz

 

Dziod drepsił cestóm od Cieszyna ku jakisik dziedzinie. Uż tukej kiejsi był, spómino se ty strómy a krziż na rozceściu, ale terazy sie mu szpatnie dziwo, bo fest padze śniyg a ducho zimny wiater. Rod by sie kansik schrónił, bo przeca je zima a dzisio je Wilija, tóż możne go gdosik puści aspóń do chlywa, coby sie ogrzoł. Śniyg sie mu suje mu do blyszczy, za kragiel a do bótków ale chłop drepsi dali. Pozdrził a tam hanej cosik świyci, tóż na isto tam bydzie chałupa, tóż bydzie pytoł gazde, coby sie móg schrónić. Dziod trefił na majyntnego gazde, kiery mioł godnie gróntu aji swojich haśników, kierzi u niego robili. Płóżyło sie mu fest a grejcary same sie suły do geldtaszki. Dycki jako każdego roku, aji latoś cało familija gazdy sie rychtowała do Wilije a podle tradycyji na stole, co na nim było godnie jodła gaździno postawiła prózny talyrz, dlo kogosik, gdo baji wandruje po świecie. Dziod zaklupoł na dwiyrze, odewrził gazda a sie pyto:

- Gdoście sóm?

- Na miano mi je Jón a wandrujym po świecie, ni ma żech żodyn chachar ani złodziyj, potrzebowoł bych sie yny kapke ogrzoć. Mógbych se wlyźć do chlywa?

- Ja, do chlywa a drapniecie mi kohóta, lebo wajca, jo takownych jako wy znóm.

- Ale przeca je Wilija a jo sie chcym yny kapke ogrzoć…

- Ni móm czasu s wami rzóndzić, rychtujymy sie do Wilije a wy mie sztopujecie, na tukej mocie grejcar a s Pónbóczkiym

- Nó, ale jo za to nic nie kupiym, arynda je na ozajst zawrzito

- Ni to ni…

Gazda szasnół dwiyrzami a dziod grejcar doł na próg, bo przeca mu je na nic. Szoł przez zomiynty a przez las a zaś uwidzioł że sie cosik świyci Prziszoł bliży, uwidzioł małóm chałupeczke, bo śniyg przestoł padać a noc była jasno. Nic, zaklupie na dwiyrze a jak go nie puszczóm, to wlezie kansik do stodoły a zakopie sie w sianie – kupa razy uż tak w zimie społ. Zaklupoł a we dwiyrzach stanół Starzik.

- Wy ście sóm dziod?

- Jako wiycie?

- Jeżech stary, ale eszcze widzym

- Potrzebowoł bych sie kapke ogrzoć, mógbych sie przespać we chlywie?

Ku dwiyrzóm przidrepsił gazdoszek a prawi:

- Gdo to je?

- Na miano mi je Jón, ja jeżech dziod…

- Wlazujcie, nie bydziecie mar-znóć

- Pieknie wóm dziynkujym

Jón wloz do postrzodka, kozali se mu siednóć przi kachloku. Gaździno mu dała do gorczka ciepłego teju, pod blachóm tańcowoł ogiyń a na stole uż były narychtowane talyrze do Wilije. Stoł tam aji jedyn, dlo wandrusa, dziada, dlo kogosik gdo dzisio ni mo kany iść. Familija była chudobno, żyła z kónska gróntu a wiela razy było tak, że na grómnice było miyni, jako pół piwnice, ale dycki jakosik było. Ku Jónowi prziszła mało dziołuszka, cera gazdy a sie go pyto:

- Czymu mosz taki starucne lónty, jako straszok?

- Wiysz dziołuszko na nowe ni móm a ty mi muszóm styknóć

- Mosz familije?

- Mioł żech, miołech babe a cere Zofijke, kiero była ganc jako ty. Prziszła nimoc a mi jóm zebrała, potym moja baba mie odeszła a jo żech poszoł do świata.

- To je smutno historyja

- Wiysz, żywot je roz farbisty a inkszy roz czorno – bioły

Gazdoszek kozoł Jónowi, coby se siod tam, kany był narychtowany jedyn prózny talyrz. Latoś familija wilijowała s dziadym, kiery jim wyrzóndził wszecko o sobie. Hań downij to był majyntny człowiek, kiery mioł werk, szumnóm chałupe, familije a tela grejcarów, że móg mieć wszecko. Potym, kiej cera umrziła a baba go odeszła, to niechoł werk swojimu dyrechtorowi, wszecki grejcary a złoto porozdowoł chudobnym, oblyk sie we starucne lónty a poszoł do świata. Po Wiliji gazdoszek se mu kozoł legnóć na ławie w kuchyni, gaździno mu prziniósła stary starzików mantel coby sie nim przikrył a Starzik s nim eszcze długo wyrzóndzali, bo byli ciekawi świata, dziepro kiej godziny wybiły dwie to poszli spać. Jón społ latoś we Wilije w cieple w chałupie, co w nij bywała familija, o sie mo rada. Blynsło sie mu o cerze, co mu jóm nimoc zebrała a zaś jóm mioł przi sobie aż sie mu łza pokulała z oka. Rano stanył wczas a niż poszoł zaś do świata to wraził packe do taszki, wycióngnół kónsek złota a niechoł go na stole. Tyn kónsek se niechoł z całego swojigo bogactwi, coby go dać kómusik gdo go je wert. Jozef za to złoto kupił se kónsek gróntu, kónia a zbytek doł chudobnym. Przi Wiliji, w małej chałupce, kansik na dziedzinie na Cieszyńskij Ziymi sie porobiły cuda. Dziod Jón uwierził w ludzi, poszoł spadki do swojigo werku a robił w nim, jako ślusorz. Kupił se małóm chałupe, wzión se wdowe s dzieciym a społym mieli eszcze dziołuszke a synka.

 

Na Godni Świynta Wóm winszujym gor zdrowio.

Kiej rychtujecie prózny talyrz dlo kogosik, gdo może prziść, to go rychtujcie szczyrze a od serca, bo nie wiycie kiej gdosik zaklupie na dwiyrze.

 

Amper a amperek

 

Na każdej gospodarce, kole chałupy, we chlywie a kole niego, w piwnicy a we waszkuchni było dycki nastawianych godnie amprów, bo bez nich gazda a gaździno nie poradzili wiela zrobić. Hań downij ampry sie robiło z drzewa a były podobne do szkopca, potym nieskorzij dziepro sie zaczło kupować ampry ocelowe a óny rade r-zowiały. Ale dycki było tak a tu uż nie zoleżało, jesi amper je drzewiany, lebo ocelowy, że jedne musiały być wypucowane, inksze nie śmiały być zmazane a ty ostatni mógły być szpinawe. Ty wypucowane gaździno miała we waszkuchni, lebo we szpajsce a do nich dojiła mlyko. Wiela razy było tak, że óny były glejtowane a nie używało sie jich do niczego inkszego, jako do mlyka. Pónbóczku opatruj, jesi by gdosik wzión takowny amper a go zmazoł, na dyć by na isto dostoł od gaździnej mietłóm przez pleca. Ty ampry musiały być tak wypucowane, że kiej sie podojiło gwiazdule a ocedziło mlyko, to go szło hneda pić z gorczka. Inksze ampry były w kuchyni a óny były na wode, co sie jóm nosiło ze studnie na jodło. Do nich sie nic inkszego okróm wody nie śmiało loć, bo przeca ze zmazanego ampra sie wodziczki nie godziło loć do garca a z nij warzić polywke. W tych amprach sie wiela razy smykało wode ze studnie aji ma myci garców, lebo do lawora, coby sie opucować, ale dycki sie do nich loło yny czystóm wodziczke. We waszkuchni, w gónku, lebo aji we chlywie stoły dycki ampry, co sie w nich dowało krowóm a gowiydzi pić. Gdo mioł krowe tyn na isto wiy, że óna poradzi w lecie, kiej je hyc wypić aji siedym, osiym amprów wody. Ty ampry były wiynksze, jako ty w kuchyni a też musiały być wypucowane, bo kupa zwierzónt a gor kóń, sie ze zmazanego ampra nie napije. Eszcze inksze ampry stoły we chlywie a óny były uż barży zmazane, ale ni od ziymie, lebo od gnoja yny od jodła, co sie go kidało babucióm. Ale gazda, dycki jak doł kormikóm pożrać, to amper aspóń kapke wyszpluchoł we wodzie, coby zbytki żranio nie skisły. Pod stodołóm, lebo w we stodole stoły ampry, co sie do nich we źniwa suło obili a potym z nich to obili sie suło do miechów. Gazda se jich wachowoł, coby jich gdosik nie grajfnół a nie napuścił se do nich wody, bo óny musiały być dycki suche. Takowne ampry miała aji gaździno, suła do nich obili dlo kur a też musiały być suche, bo inakszy by sie zorka do nich lepiły. Były eszcze na gospodarce, przi chałupie ampry, gor ocelowe, co były na spodku dziurawe. Kiejsi sie w nich nosiło żrani babucióm, lebo wode krowóm, ale ocel r-zowi, darmo, ale dziurawe ampry sie nie wyciepowało, bo ludzie byli szporobliwi. Starzik dali na spodek kónsek jakigosik plechu a zaś w amprze szło baji nosić jarziny ze zogródki, orzechy spod stróma, lebo aji ziymnioki z gróntu. Jedyn ciynżki amper, hań downij z drzewa a potym nieskorzij ocelowy był powieszóny na lańcuchu we studni. Rympołym sie go spuszczało dołu, naczyrpało wody a cióngło sie jóm do wyrchu, ale to se uż poradzóm spómnieć yny nejstarsi. Tóm wode, co sie jóm nacióngło ze studnie wartko sie loło do inkszych amprów a gichało dziołuchy we śmiergust. W amprach sie smykało wode, co sie jóm loło do kajfasa na malte a potym tóm malte sie loło do gróntów a cióngło na wyrch, coby jóm wyloć na betóndeke, kiej sie stawiało chałupe. We szpajsce, abo w bintfelu gaździno miała wiela razy pochowane amperki – takowne małe glejtowane ampry. Miała jich baji na maliny, co jich targała w zogródce, lebo rybiźle, ale przeca do takownego amperka szło podojić aji koze. Taki amperki sie wiela razy dowało dzieckóm, coby w nich nosiły obili, lebo ziymnioki bo óny też chciały pómóc a przeca nie poradziły smykać ciynżkich amprów. Aji dzisio bez ampra ni ma żywota na dziedzinie, choć ludzie yny ledzy kany chowajóm zwierzynta, bo amper choćby z plastiku przi każdej chałupie a w chałupie musi być.

 

Orzech poradzi pozganiać ludzi

 

Mały, we twardej szupie rośnie se na strómie a zdrzi na świat z wyrchu aż do jesiyni a potym go wiater ściepie dołu. Nóndzie go gaździno, lebo gazda, kierzi s dzieckami zbiyrajóm orzechy a wciepióm go do ampra, kany sóm uż jego bracio. Potym orzechy wsujóm do miecha, coby schły na słónku na stodole aż bydóm ganc suche. Potym jich Starka ze Starzikiym poseblykajóm ze szupów, coby sie dostać do postrzodka, kany je to nejlepsze. Tak było kiejsi a okróm Starzików orzechy obiyrała cało familija, aji małe dziecka. Dzisio ledzy kany eszce tak je po dziedzinach na Cieszyńskij Ziymi. Choć jedni ludzie porzazali godnie strómów kole chałup, bo se uznali, że to ni ma modni, to jednako inksi se jich niechali a majóm swoji jabka, uherki, gruszki a orzechy. Bywómy w takownych dziwokich czasach, że ludzie sie jakosik nie poradzóm zynść do kupy, ale pozganiać familije do kupy poradzi orzech. Skyrs tego worce mieć stróm orzecha kole chałupy a na jesiyń nazbiyrać pore miechów orzechów, coby było co obiyrać. Łuskani orzechów to je procno robota a dycki je przi tymu kapke marasu, ale kiej sie przi tymu zyndóm aspóń dwo, to uż je cosik. Jedyn klupie orzechy kładziwkiym, lebo jich puczy jakómsik maszynkóm a dowo tymu drugim, kiery wydobywo postrzodek. Kiej przidzie trzeci, to zbiyro szupy a wciepuje jich do ampra. Przidzie sztworty, bo ta robota mu je zocno, bydzie dowoł orzechy, tymu, kiery jich łusko ze szupy. Wiela razy sie trefi eszcze piónty, kiery sie dziwo, jesi w tych połuskanych orzechach ni ma szupów, lebo mu dajóm coby postrzodki wycióngoł ze szupów. Hned cało familija mo co robić a przi takownej robocie ni ma czasu, coby zdrzić do telefónu, bo trzeja se fest dować pozór. Przi łuskaniu orzechów ni ma tak, że gymby sóm zawrzite – óny sie dziepro wtynczas odewrzóm a ludzie zaczynajóm pospołu rzóndzić, tak jako to było kiejsi hań downij. To je procno robota, ale przeca poradzymy jedno robić a o inkszym myśleć a o tym fulać, inakszy by my nie byli hómo sapiyns. Przi łuskaniu orzechów je sranda, fórt gdosik rzóndzi, prawi, bulczy, fulo a drziszcze, ale nejważniejsze, że sie familija zeszła społym. To, że je w chałupie kapke marasu, że jedyn zrobił wiyncyj a inszy miyni, to ni ma płatne. Mały orzech mo wielkucnóm siłe, bo kiej sie na niego podziwo chłop, to prawi babie, że idzie łuskać orzechy a óna mu przeca pómoże. Potym przidóm dziecka, bo jim to je zocne a aspóń na chwile cało familija robi cosik społym a nie zdrzi do chytrych telefónów. W kuchyni, bez radija, bez telewizora, bez modernij technologije przi łuskaniu orzechów ludzie sie cofióm do zadku o sztyrycet roków, kiej był ganc inkszy świat.

 

Mikołoj a hawiyrz

 

Nejprzód świyntuje Barbora a dwa dni nieskorzij Mikołoj. Nejprzód hawiyrze w aryndach hópkajóm przez skóre, hlaszczóm piwo, śpiywajóm hawiyrski pieśniczki a jedzóm golónko z babucia a za dwa dni przidzie Mikołoj a rozdowo prezynty. Hawiyrz fedruje pod ziymióm, dołu, wóngli a po szychcie je zmazany jako deboł. Mikołoj w szumnych oblyczkach biskupa se może yny bótki zmazać, kiej drepsi po bagnie s prezyntami dlo szykownych dziecek. Ludzióm sie zdo, że ci dwo ni majóm żodnych wiecy społym, ale tak ni ma, bo obo dowajóm prezynty. Hawiyrz dowo światu to, co wykopie ze ziymie a Mikołoj to, co sóm mo nejlepszego a ni ma wubec wysrany. Gdosik by rzyk, tóż dobre ale za wóngli trzeja zapłacić, dyć to przeca ni ma żodyn prezynt. Ja, trzeja zapłacić ale hawiyrsko robota kilometer pod ziymióm nigdy ni ma zapłacóno jak sie patrzi a hawiyrz fedruje barży sercym, jako szramówkóm. Skyrs tego czorne złoto, kiej sie go wciepie pod blache w zimie do kachloka to to je nejlepszy prezynt, bo w chałupie je zahajcowane. A jak w kuchyni a w izbie je uż ciepło, to Starziczek, kierzi robili na szachcie siednóm se na stołku w kóntku przi trómbie a wyrzóndzajóm wnukóm o Pusteckim a o tym, wiela razy opatrził ich a inkszych hawiyrzi od śmierci. Starzik – hawiyrz na pyndzyji, wiela razy prziłożóm pod blache wónglo, ale dycki se go weznóm do pacek, bo dlo nich wóngli je tak samo świynte, jako chlyb na stole. Mikołoj biskup, tyn prowdziwy a nie tyn wyrośnióny czyrwióny krasnoludek, mo swojich pómocników a to nie sóm elfy, ale diobły, czorne podciepy, kiere zwónióm lańcuchami. Każdy mo gymbe jako murzin, ale murzinym ni ma, bo gymbulke se każdy namazoł wónglim a to wóngli majóm w miechach, coby nim szmyrać przeciwne dziecka. Sóm diobły, kiere do miechów sujóm oszkwary a dowajóm jich dzieckóm, kiere były przeciwne a nieposłeszne. Wóngli fedruje hawiyrz a oszkwary to je to, co zbydzie po hajcowaniu, tóż ty diobły bez hawiyrza by nie były diobłami. A kany bywajóm ty podciepy? Na, Starzik prawili, że wlazujóm kansik pod ziymie a roz za czas z tej ziymie wylazujóm. Je to ganc możne, że siedzóm schowane dołu w szachtach a straszóm młodych hawiyrzi, bo ci starzi uż sie jich nie bojóm. Bez hawiyrza ni ma Mikołoja a bez Mikołoja hawiyrza, bo Mikołoj drepsi po dziedzine a je mu zima aji tym diobłóm, kierzi idóm pospołu s nim, tóż kiej wlezie do chałupy, do kuchynie, kany je zahajcowane to je rod że sie może ogrzoć. W tej chałupie je ciepło, bo Stareczka od rana przikłodajóm pod blache wónglim, co go hawiyrz wyfedrowoł na wyrch. Hawiyrz dycki czako na Mikołoja, bo ón mu dycki prziniesie jakisik prezynt za to, że sie może ogrzoć po chałupach, przi kachlokach, co w nich hajcujóm wónglim. Diobły, Mikołoj, hawiyrz a Barbora sóm w kalyndorzu yny dwa dni od siebie a terazy uż wiycie skyrs czego isto tak je.

 

Kaczyca, koksiok, wincek a koza

 

Hań downij, ale aji terazy, kiej sie na polu zrobi zima, to wszecy wiedzóm że trzeja zahajcować. Nejlepszy w kachloku, pod blachóm, ale okróm kachloka były eszcze inksze piece - baji takowno kaczyca, co uż jóm pamiyntajóm isto yny nejstarsi ludzie. Kaczyca była ocelowo, lebo zrobióno ze żeliwa, miała sztyry klepeta a nie była wielko. Prawiło sie tak na tyn piec skyrs tego, bo gdosik se uznoł, że je na isto podobno do kaczycy, co dreptała u gazdy na placu. W kaczycy sie hajcowało ganc podobnie, jako w kachloku, yny trzeja było se dować pozór, bo ty piece wiela razy stoły w izbach. Od kaczycy szoł fajny hyc a szło na nij aji uwarzić obiod, bo miała blachy, co óny były fest wrzawe. Kaczyce mieli ludzie aji w miastach, w bytach, w kamiynicach, bo to były piece, co jich szło przeniyść z jednego placu na inkszy, choć były ciynżki. Hajcowało sie w nich gor wónglim, bo z niego był nejlepszy ogiyń a stykło pore kónsków, coby kaczyca była ganc wrzawo. W ponikierych chałupach na Cieszynskij Ziymi sie hajcowało w koksiokach. Koksiok to był piec na koks, ale nie każdy go poradził zegnać. Koksioki stoły gor w chałupach hawiyrzi a tych, kierzi bywali kole szachtów. Gdo bywoł oto yny w jednej małej izbeczce to se móg hajcować w małym ocelowym piecu, co sie na niego prawiło wincek. Wincek nie był ciynżki, tóż aji Staro Ciotka go poradzili przeniyść z izby do izby. Był eszcze piec, co sie na niego prawiło koza a hajcowało sie w nim, coby w izbie było ciepło – nie warziło sie na nim nic. Niż sie zahajcowało w kaczycy, koksioku, kozie lebo we wincku to trzeja było do nich wrazić ocelowóm rułe, co nióm sie kurziło do kumina, bo inakszy by sie wszecy w chałupie podusili. Dzisio, kiej na polu zabydzie zima, to ludzie yny cyknóm knefel a hneda je ciepło. Hań downij trzeja było ogiyń słożyć w kachloku, lebo w małym piecu a to trzeja było umieć – nejprzód papióry, potym małe poszczypane kónski drzewa, wiynksze kónski drzewa a na kóńcu wóngli. Od małego pieca, co go zrobili z oceli lebo z żeliwa szoł fajny hyc a słychać było ogiyń, co aji tańcowoł na biołych ścianach. Przi kaczycy Starzik sprawowali rostomajte wieca, co sie skućkały przez lato a Stareczka sztrykowali wnukóm fusekle. Przi koksioku hawiyrz se grzoł packi, bo ściepoł tóne wónglo do piwnice a to wóngli możne ón a jego kamraci fedrowali. Przi koksioku hawiyrz, kiery uż je na pyndzyji se spóminoł tóm ciynżkóm robote na szachcie a wiela razy go Pustecki opatrowoł. Staro Ciotka se rozhajcowali wincka a se przi niymu grzoli szłapy, bo byli na nawszczywie u swoji cery, kiero bywo w drugij dziedzinie. A Stary Ujec przi wincku se czytajóm cajtóng a fluchcóm, że w nim je sama polityka. Ojciec słożyli ogiyń w kozie, bo Mamie je zima a kiej mamie je zima, to je fest zmier-zło. Ku rozchajcowanej kozie prziszoł kocur a legnył se, ale nie spi bo przeca myszy sie cisnóm do chałupy, tóż trzeja wachować. Kaczyca, koksiok, wincek a koza - gdo se jich spómni to sie mu hneda zrobi cieplejszy, aji na sercu bo od nich szoł hyc, co go rozhajcowali Starzik, Stary Ujec a Tacik.

 

Oda do hażlaskij szkoły

 

O, Ty naszo rostomiło szumno hażlasko szkoło

Dzisio je w Twojich murach, w postrzodku ogrómnie wiesioło

Bo przeca Ci je sto trzicet roków, tóż Cie w zocy mómy

Twojóm historyje, szkolników, rechtorów terazy spóminómy

 

Gdosik by rzyk, żeś je Stareczka, żywotym fest zmordowano

A tyś je jako młodo dziołucha, feszno, orychtowano

Dwie wojny żeś przeżyła, do dzisia żeś tukej obstoła

Choć okna żeś miała wyszklóne, toś nigdy sie nie boła

 

Trzo Bracio Ci patrónujóm, tóż s hyróm nosisz jich miano

Szumnie wysztrajchowani, na dziecka zoziyrajóm rano

Kiej s Mamami a Fotrami ku Tobie rade dreptajóm

A Rechtorki s Rechtorami uż na nich w klasach czakajóm

 

Dyrechtorki a Dyrechtorzi, kierzi tu regirowali

Dycki sie o Ciebie a o szkolników, przeogrómnie starali

Terazy mosz nowóm, Anete, co energija z nij strziko

Óna na pilobe, na ciynżkóm robote wubec nie narzyko

 

Naszo rostomiło szkoło, do serca Cie se wrazili

Wszecy Ci Hażlaszanio, kierzi sie w Tobie uczyli

Bydziesz stoć eszcze długo, świat sie na isto zmiyni

Ale tyś uż downo korzyniami wrosła do Cieszyńskij Ziymi

 

Co w Bibliji pisze o umrzikach

 

Umrzicy nie bydóm chwolić Póna, ani ci kierzi slazujóm do krajiny, kany sie nic nie rzóndzi. Ps 115:17

Ci, kierzi żyjóm wiedzóm że muszóm umrzić, ale umrzicy nic nie wiedzóm a ni ma uż dlo nich żodnej zapłaty, bo jich miana uż żodyn nie bydzie pamiyntoł. Kzn 9:5

Umrzicy nie ożyjóm, duchy umrzików nie stanóm z mortwych, skyrs tego żeś jich nawszczywił, pomarasił a zmazoł całóm pamiynć o nich. Iz 26:14

Ożyjóm twoji umrzicy, twoji ciała stanóm, obudzóm sie a bydóm wiesioło śpiywać ci, kierzi leżóm w prochu, bo twoja rosa to je rosa światła a ze ziymie wylezóm umrzicy. Iz 26:19

Chytómy sie ścian, jako ślepi a dreptómy po macku, jakby my ni mieli blyszczy, przepadómy w bioły dziyń jako po ćmoku, jako umrzicy w krajinie pod ziymióm. Iz 59:10

Ale Jezus mu rzyk: Pódź za mnóm niech umrzicy chowajóm swojich umrzików. Mt 8:22

Ślepi widzóm, chrómi dreptajóm, nimocni na trynd sóm opucowani a gusi słyszóm, umrzicy zaś żyjóm a chudobnym sie rzóndzi ewangelije. Mt 11:5

A to że umrzicy zaś bydóm żyć to aji Mojżysz rzyk przi krzoku, co goroł kiej prawi na Póna że je Pónbóczkiym Abrahama a Pónbóczkiym Izaaka a Pónbóczkiym Jakuba. Łuk 20:37

Na isto wóm prawiym, że idzie godzina, ja óna uż je, kiej umrzicy usłyszóm hokani Synka Pónbóczka a ci, kierzi usłyszóm bydóm żyć. Jan 5:25

Wtynczas my aji byli fałesznymi świadkami Pónbóczka, bo my prawili o Pónbóczku, że obudził Chrystusa, kierego nie obudził, kie umrzików żodyn nie budzi. 1 Kor 15:15

Bo jak umrzicy nie sóm obudzóni, to aji Chrystus ni ma obudzóny. 1 Kor 15:16

Co wtynczas zrobióm ci, kierzi sie dowajóm krzcić za umrzików? Jesi umrzicy wubec nie sóm budzóni, to na co sie dowajóm za nich krzcić? 1 Kor 15: 29

Kie jo, jako człowiek żech sie bił z dziwokimi zwierzyntami w Efezie, jaki z tego był dlo mie osóg? Kie umrzicy nie sóm budzóni, chyćmy sie jedzynio a picio, bo jutro umrymy. 1 Kor 15: 32

Ale gdosik rzeknie: Jako sóm budzóni umrzicy? A w jakim ciele przilazujóm? 1 Kor 15: 35

Wartko, w okamżeniu, na hokani ostatnij trómpety; bo trómpeta bydzie hokać a umrzicy sie obudzóm a bydóm bez feleru a nas ganc zmiynióm. 1 Kor 15:52

Bo sóm Pón, kiej mu rozkożóm, na hokani archanijoła a Pónbóczkowej trómpety slezie z nieba, wtynczas stanóm wszecy umrzicy, kierzi pomrzili we Chrystusie. 1 Tes 4:16

A usłyszoł żech hokani z nieba, co prawiło: Napisz: „Błogosławióni sóm terazy umrzicy, kierzi umiyrajóm w Pónu, Na ozajst prawi Duch, spocznóm se po swoji robocie; bo to co robili, drepsi za nimi. Obj 14:13

Inksi umrzicy nie ożyli, aż przeszło tysiónc roków. To je piyrsze obudzóni z mortwych. Obj 20:5

A widzioł żech umrzików, wielkucnych a maluczkich, jak stoli prze trónym: a ksiyngi były odewrzite; aji inkszo ksiynga była odewrzito; a osóndzóni byli umrzicy podle tego, co robili a to było napisane w tych ksiyngach. Obj 20:12

 

Dziod

 

Krómflek

 

Brusek,

 

Hań downij, ale aji przeca dzisio, w każdej chałupie, w bycie, lebo na gospodarce trzeja cosik rzazać, abo ciupać. A coby to wszecko było fest ostre, to to trzeja nabrusić. Kiejsi przi każdej chałupie stoł brusek, coby gaździno a gazda mieli dycki ostre noże a siykiyrki, bo wiycie mój Ujec Eda prawił, że tympym nożym takownym pitfokiym, to sie idzie yny po rzici poszkrobać. Brusek był ganc ajnfachowy. Nejstarsze miały sztyry drzewiane klepeta zbite do kupy hokami a deskami a na nich były sztyry kónski drzewa. We dwóch była dziura, co w nij były wele. Do nich była styrczóno kurbla a na nij kulaty kamiyń, co poradził nabrusić kaj co. Yny że brusić baji noże na brusku, to nie była takowno lahko a ajnfachowo robota jako sie zdo, bo jednóm rynkóm trzeja było zwyrtać kurblóm a drugóm brusić noże, lebo siykiyrke – to poradził robić yny stary gazda, lebo Starziczek. Nejlepszy było, kiej jedyn zwyrtoł kurblóm a drugi brusił. Gazda, kiery potrzebowoł nabrusić siykiyreczke, bo mu przestała ciupać gałynzie hoknół na synka a tyn hneda przilecioł chycił za kurble, brusek sie zwyrtoł a gazda nabruszónóm siykiyrke roz, dwa. Przed zabijaczkóm wszecki noże, aji nejstarsze pitfoki musiały być ostre, bo masorz móg jich dycki chcieć, tóż Starzik rzekli wnukóm, że bydóm zwyrtać bruskiym a Óni pieknie nabrusili aji nejstarszego pańtoka, co uż zaczón r-zowieć. Stareczka też chcieli mieć wszecki noże dycki nabruszóne, yny że Starzik nigdy ni mieli czasu. Jak uż sie tak stało, że Starka prziniósła wszystki pajtoki ku szopce, kany stoł brusek, to Starzik ji ty starucne noże nabrusił, yny że musiała fest zwyrtać kurblóm. Wiela razy było tak, gor wtynczas kiej gaździno zwyrtała, że z bruska furkały iskry jako mietły, bo baba miała siły za chłopa. Mój Starzik dycki prawili, że robota musi mieć swój czas a kiej sie człowiek śpiycho, to sie deboł raduje, skyrs tego Óni se robili wszecko pómału. Aji przi brusku, kiej brusili noże, to se siedli na stołku, lewóm rynkóm zwyrtali kurblóm a prawóm pieknie pómału szmyrali nożami po starucnym kamiyniu. Kamiyń w bruskach wiela razy przeżył kónstrukcyj z drzewa a styrczyli go do kónstrukcyji z oceli, kany uż nie było kurbli yny motór na eletryke. Wiela z tych starucnych kamiyni, co pamiyntajóm Prastarzika eszcze brusi, to nie wiym, ale jedna wiec je isto – fórt sóm bruski, takowne moderni na eletryke, bo fórt gaździno, gazda a wszecy dokoła aji Starka ze Starzikiym muszóm mieć na pozoryndziu noże a siykiyrki, co nimi idzie rzazać a ciupać.

 

Szpatnie prawić

 

Każdymu sie kiejsi trefiło, abo dziepro trefi rzyc jakisik szpatne słowo. Co to sóm za słowa, to nie bydym tukej pisoł, bo mie czytajóm aji dziecka. Nejwiyncyj bezmala fiksuje szwiec przi bótkach, ale jo se myślym, że to ni ma ganc prowda. Kiejsi hań downij kupa fiksowali gazdowie, gor wtynczas, kiej jim nie szła robota przi chałupie, lebo na gróncie. Byli tacy, u kierych każde drugi, trzeci słowo było szpatne, inki fiksowali jak uż sie fest nasrali, to wszecko zoleżało od człowieka. Kiej szpatnie rzóndził chłop to eszcze pół biydy, ale kiej oto mały synek zaczón fiksować, to go dycki Mamulka hórczała a prawiła: „coś to rzyk? Rzeknij to eszcze roz!”. Drugi roz tego na isto nie rzyk, bo by dostoł facke, ale kiej Mama, lebo Tata nie słyszeli, to se szło miyndzy synkami aspóń po cichu pofiksować. We szkole, kiej rechtorka, lebo rechtor usłyszoł, że gdosik zafiksowoł, to hned wytargoł takigo szkolnika po kudłach Farorz dycki prawił małym dzieckóm, że kiej sie szpatnie cosik rzeknie, to sie robi grzych. Nó, ale był taki mały Francek, kiery se roz siod wedle farorza, kiej wielebniczek przibijoł sztachety. Za jakich pół godziny farorz sie pyto syneczka: „Francek, chcesz być tesorzym, ja? Na ni wielebny, jo yny chcym usłyszeć co rzeknie farorz, kiej sie piźnie kładziwym po palcu”. Prawić szpatne słowa to nie ma pieknie, ale bezmala kiej sie nie darzi a człowiek zafiksuje, to je mu jakosik lepszy. Kiej sie rzeknie szpatne słowo, to tak jakby sie wyciepało ze siebie to wszecko, co nas tropi. Ni ma to piekne, kiej sie oto wadzi baba s chłopym a rzeknóm se obo, że tyś je takowny a ónaki. To potym długo fest boli, ale przeca trzeja dalij jakosik rzyc, tóż sie jakosik ujednajóm a mogóm sie powadzić zaś. Gaździno nadowała na kury, kaczyce  na trusioki, gazda na kónie a na krowy, yny że zwierzynta nie wiedzóm, co znaczóm ty wszecki szpatne słowa, wiedzóm yny że sie po nich ryczy. Sóm ludzie, kierzi rzóndzóm szpatne słowa aji wtynczas, kiej nie sóm nasmolóni a na dziesiynć słów co prawióm, aji trzi to sóm ty szpatne. Szpatnie sie rzóndziło dycki na szachcie a we werku, ale to uż tak je, że tam kany robióm sami chłopi, to sie fiksuje jak pierón. Wiela razy było tak, że oto młody chłapiec, kiery wubec szpatnie nic nie prawił, porobił miesiónc na szachcie a fiksowoł jak stary a Matka nie wiedziała, esi to je na isto jeji synek, lebo jakisik podciep. Szpatne słowa były, sóm a bydóm a esi robota lepszy idzie kiej sie zafiksuje, to lepszy klónć, jako sie tropić. Yny że trzeja dycki dować pozór, coby nas dziecka nie posłuchały, bo óny robióm a prawióm wszecko to, co my starzi.

 

Czyrwióno krowa – Górolka

 

Spóminóm se, kiej żech był małym synkiym a bywoł żech eszcze s Matkóm a Ojcym na Podlesiu w Małych Kóńczyc, że my dycki chowali krowy. Była miyndzy nimi aji jedna czyrwióno krowa, co my wszecy na nióm prawili, że to je Górolka. Wziyno sie to bezmala z tego, że jóm Ojciec przikludzili ze spyndu, kany mu jóm przedoł jakisik gazda z goralije. Górolka była kapke przeciwno – jako każdo Górolka – ale była przeogrómnie móndro. Krowy sie pasły dycki kole chałupy na kopcu a w dolinie a kiej sie szło jich zganiać ku chałupie, to stykło yny kólik wycióngnyć ze ziymie a Górolka uż sama gzuł ku chlywu. Mieli my dycki dwie krowy a tóm drugóm sie prawiło Malina, tóż ta Malina sie uczyła od Górolki jako sie co robi. Baji, każdo miała we chlywie swój plac, ale wiela razy Malina sie to pomyliła tóż Górolka jóm żduchła rogiym a Tacik hókli: na swe! a uż obie krowy były na swojim placu jak sie patrzi. Górolka miała kupa mlyka a było fest dobre, yny że kiej jóm Mama szli dojić, to dycki s tym były kurowody, bo krowa sie fórt oganiała chwostym a chciała klepetóm wlyźć do ampra. Wiela razy było tak, że sie spuściła z kólika, tóż Mama jóm hledali, bo se myśleli, że wlała kansik sómsiodowi do rzepy a narobiła szkody, ale kaj Górolka pieknie podrepsiła do chlywa a czakała aż sie ji cosik dobrego ciepnie pod pysk. Kiej sie cieliła to też nie było żodnych kurowodów a cieloki były zdrowe. Górolka musiała żyć kupa roków, bo kiej żech był dzieciym, to óna była dycki. Potym sie jakosik straciła, nie wiym esi zdechła, lebo jóm Tacik zakludził do masorza tego se uż nie poradzym spómnieć. Kiejsi hań downij krowa to było zwiyrze, co patrziło do familije a jóm kormiło. Z mlyka od Górolki Mama robili śmietónke, kiszke, bioły syr a kapołke. Górolka była rada, kiej sie jóm poszkrobało kole ucha a po pysku. Wiela razy było tak, że sie ochliła o stróm, tóż potym sie brało zgrzebielco a sie jóm szkrobało tam, kany jóm świyżbiało. Takownych czyrwiónych krów – Górolek było hań downij godnie na całej Cieszyńskij Ziymi. Możne żeście też mieli takownóm szykownóm krowe we chlywie, lebo Wasi Tatowie, abo Starzicy. Krowa, to je zwiyrze z tego hańdownego  Świata, co go uż ni ma. Kiejsi była przi każdej chałupie, dzisio to uż je yny maszynka to robiynio mlyka. Krowa Górolka miała nie yny swoji miano a aji noture, bo to była przeca krowa z Goralije, tóż ni mógła być snano.

 

Chłopski wajco

 

Ta pogodka bydzie kapke srandowno a kapke smutno, każdy se to uż rozwoży podle siebie. Bywoł w jednej dziedzinie na Cieszyńskij Ziymi jedyn synek, kiery mioł na miano Jónek a jako mioł na nazwisko a z kierej był dziedziny, to Wóm nie śmiym napisać, bo bezmala mómy to pieróński RODO. To było dwacet piynć roków tymu, kiej eszcze chłapcy szli na asynt a musieli swoji wysłużyć we wojsku. Jónek też poszoł a wciepali go do tych wojoków, kierzi muszóm skontrolować, jesi na ceście, co nióm idzie armija ni ma żodnych min a wszeckigo, co poradzi wystrzelić. Jónek takownóm mine naszoł, ale óna mu utargała wajca, bo jego kamraci wojocy cosik szpatnie zrobili, bo bezmala nie posłuchali porucznika. Jednako jedno wajco sie podarziło nónść, tóż hned Jónka przewióźli do szpitola a mu to wajco prziszyli. Synek sie wrócił spadki do chałupy, ale ludzie na dziedzinie hned sie dozwiedzieli, że mo yny jedno wajco a to yny skyrs tego, że jego ciotka Mania to była klebetnica numero jedyn a wszecko co wiedziała, to musiała rzyc kómusikej dali. Mani to prawiła jónkowa potka Zofija, też klebetnica, tóż potym długi czas Jónek s nióm nie rzóndził, bo był na nióm nasmolóny. Synek jednako na muzyki chodził, s kamratami na piwo do aryndy też oto roz za czas, yny fórt sie mu zdało że gdosik se z niego robi błozna a to było skyrs tego, że mo yny jedno wajco. Roz sie stało tak, że pod chałupe, co w nij bywoł Jónek przijechało auto, co z niego wylazło dwóch wojoków. Zaklupali na dwiyrze a chcieli rzóndzić s kapralym takim a takim, bo chłapiec sie takownego stopnia dosłużył. Jónek wyloz z chałupy a co sie okozało, że ci wojocy mu prziniyśli order od samego ministra. Rzekli mu, że kieby ni ta bómba, co mu utargała wajco, to by inksi poszli do pola a pierón wiy, co by jim utargało a esi by byli żywi, bo to był jakisik grónt s minami z wojny, co jich Niymcy tukej niechali. Jónek był rod jako fazol, order se wraził do olmaryje a hned poszoł s kamratami na muzyke. Uż wtynczas mioł reszpekt na muzyce, bo jego ciotka Mania wszecko rzekła wszeckim klebetnicóm, kiere bywały na dziedzinie. Jónek na muzyce poszoł ku Halinie, kiero sie mu fest podobała we szkole, pozwyrtali eszcze na poru muzykach a Jónek zaczón s nióm mówić a potym sie galanić. Tatóm od Haliny sie jednako tyn galan nie podoboł, bo mo yny jedno wajco a fórt szpekulyrowali esi bydzie móg dziecka robić. Ale smowy były, wiesieli było, po wiesielu do roka sie urodziło jedno dziecio a za dwa roki drugi, tóż jónkowe wajco funguje. Synek eszce przed wiesielym zaczón hledać roboty a naszeł jóm u kamrata, co stawio chałupy a płaci za to szumne pinióndze. Robił tam aji jedyn jónków kamrat, z kierym sie znoł od oto takigo małego. Jónek, kiej piyrszy roz prziszoł do roboty, to Michoł, tyn jego kamrat mu ganc słusznie prawi: „posłuchej Jónek, dycki niż sie chycymy roboty to dwie godziny pijymy kawe a szkrobiymy sie po wajcach, ale Ty możesz prziść o godzine nieskorzij, bo mosz yny jedno wajco…”

 

Po pańsku

 

Kiejsi hań downij na Cieszyńskij Ziymi bywali wedle siebie panowie a obyczajni ludzie. Yny to były ganc inksze światy, bo panowie bywali w zómkach, pałacach abo przeogrómnie szumnych chałupach a ludzie w ajnfachowych chałupach, co sie w nich ciśli, bo wiela razy było tak, że każdo familija miała baji jednóm izbe. Eszcze do dzisia żyjóm starzi ludzie, kierzi se spóminajóm jak jejich Matka chodziła do dwora robić na pański pole. Na taki baby si prawiło, że to sóm pańszczory. Nejprzód było tak, że pón mioł wszecki pola na dziedzinie a ludzie musieli mu dować baji obili, ziymnioki a eszce iść a odrobić grónt, co na nim sioli, sadzili a mnożyli, bo to by grónt pański. Potym nieskorzij, choć uż gazdowie mieli swoji włośne grónty, to jednako fórt sie chodziło na pański, coby kapke dorobić. Na pański sie posyłało aji dziecka a tym, kiere sie nie chciały uczyć we szkole sie prawiło: „Jak sie nie bydziesz uczył, to cie poślym na pański grónt robić za gornek kiszki”. Grónty, co jich mieli gazdowie to były wiela razy grónty, co jich kiejsi mioł dwór, lebo folwark, a dłógo sie na nich prawiło, że óny sóm pański. Bo ludzie mieli fórt jakosik w czepani napisane, że hanej tyn grónt, co go terazy mnoży Wawrziczek by kiejsi pański. Panowie przeważnie szwandrosili po nimiecku a rzeczy, co sie nióm rzóndziło po dziedzinach nie znali a ani nie chcieli znać. Skyrs tego od hań downich czasów sie prawiło, że po naszymu je po naszymu naszóm cieszyńskóm rzeczóm a po pańsku, to je gor po nimiecku. Potym nieskorzij, kiej uż nie było pónów, to sie prawiło, że po pańsku to je po polsku, bo baji dochtorzi, rechtorzi a uczóni ludzie, rzóndzili po polsku a ludzióm po dziedzinach sie zdało, że to je tak kapke po pańsku. Yny, że ta inteligyncyj stela rzóndziła po pańsku, ale wiela razy była z familiji, co sie w nich rzóndziło cieszyńskóm rzeczóm. Eszcze dzisio bywajóm ludzie w goraliji, kierzi prawióm, że po pańsku to je tak a po naszymu inakszy. Ale jedno, co gor gaździnki na dziedzinie miały pański, to były oblyczki. Paniczki we dworach sie oblykały dycki w ty nejmodniejsze lónty, ale nigdy nie były tak szumne jako cieszyński paniczki obleczóne we wałaskóm suknie a eszcze zaczepióne. Aji po dziedzinach kole Cieszyna gaździnki sie oblykały we wałaszki, tóż były wiela razy szumniejsze od paniczek ze dwora, lebo z zómku. Ci, kierzi robili na dworze, lebo na folwarku dziwali sie, jako ci panowie bywajóm a potym wyrzóndzali wszeckim dokoła, co uwidzieli a jako wyglóndo to pański żywobyci. Wiela razy sie aji o tych panach robiło srande, bo baji kiej w izbie chybiło stołków, to Starzik dycki prawili, że sie bydzie siedzieć na rzici, jako wielcy panowie. Po pańsku to nie było nic lepszy jako po dziedzińsku, tela że panowie mieli kupa grejcarów. Byli eszce na dziedzinie gazdowie, barży majyntni, kierzi prógowali robić ponikiere wiecy po pańsku, ale żodnego reszpektu nie mieli, mógła być z tego co nejwyżyj sranda. Starka mi dycki prawili, że nejgorszy je, kiej sie z hudobnego naroz zrobi majyntny człowiek – z boroka sie zrobi pón, wtynczas grejcary mogóm prać na dekiel. Na Cieszyńskij Ziymi byli panowie, kierzi s tymi ludziami na dziedzinie chcieli bywać blisko. Takowno była baji Grofka Tónka – Hrabina von Thun und Hohenstein z Wielkich Kóńczyc. Do dzisia jóm ludzie spóminajóm, bo choć była z wielkucnych panów, to jednako chciała wrosnónć korzyniami w naszóm rostomiłóm Cieszyńskóm Ziymie.

 

Jako Zyga z Małych Kóńczyc chcioł mieć trzi baby

 

Bywoł w Małych Kóńczyc synek, na kierego prawili Zyga ze Saradeli. Tak na prowde to mioł na miano Zygmunt, ale Mama se uznali, że to je za długi miano, tóż zustoł Zyga. Synek szykowny, robotny, nie pił, nie kurził, pómogoł Ojcóm na gospodarce a było co robić, bo Zyga był z familiji siedloków. Mioł eszcze dwóch braci – jedyn Jónek był od niego starszy o dwa roki a Francek o dwa roki młodszy. Kiej Zygowi było dwacet to szoł na asynt, służył dwa roki a kiej sie wrócił spadki, to Mama mu prawili, że by sie było dobrze uż pómału ożynić, gor że Tatowie uż byli starzi a mieli coroz miyni siły do roboty. Jednej nocy Zyga nie poradził spać. Kuloł sie na legierze, kopoł pierzine, ściepowoł zogłowki, ale kole trzecij w nocy cosik wyszpekulyrowoł a uznoł se, że musi s tym iść hned do farorza. Wielebniczek kiej Zyge uwidzioł to był rod jak fazol, bo na ozajst synek sie chce żynić a idzie sie dorzóndzić co a jako. Nó, ale dobre, ale kany je galanka? Zyga wloz na fare, siednył przed farorzym a zaczón słusznie rzóndzić:

- Wielebny, chcym sie ożynić.

- Tóż, jeżech skyrs tego przeogrómnie rod, yny kaj mosz jakóm galanke?

- Nó, tukej móm kapke problym, bo chciołbych mieć trzi baby.

- Jezeryja! Trzi, czymu tak kupa, to Ci jedna nie styknie?

- Na ni, bo mómy wielkucnóm gospodarke, Matka s Ojcym u sóm starzi, tóż każdo z tych trzech by miała co robić.

- Ty, ale nie śmisz mieć trzech bob, bo to je zakozane, tymu sie prawi poligamija.

- Wielebny, jo nie wiym jako to zrobiym, bydym pisoł do biskupa, możne aji do samego Papiyrza, ale muszym sie ożynić s trzema babami!

Farorz sie ganc zastaroł, bo synek to prawił słusznie, ale eszcze cosik mało wiela przerzóndzili a do roka Zyga zaczón mówić s dziołuchóm łod Tómice a sie na kóniec s nióm ożynił. Farorz był rod, bo żodnych listów do biskupa nie trzeja było pisać a to by przeca była fest ostuda. Baba od Zygi była ganc szykowno, robiła, starała sie od chałupe a miała zygowych Fotrów w zocy. Miała rada aji zygowych bratów a ludzie prawili, ze czasym aż za fest rada. Jakosik za rok od wiesielo, Wielebniczek jechoł przez dziedzine na kole a trefi na Zyge tóż był ciekawy co nowego a jako sie mu darzi przi tej nowej babie.

- Witóm Cie Zygo, jako sie mosz?

Na, Wielebny ganc dobrze, babe móm szykownóm, robotnóm a wszecko dóma a na gospodarce je porobióne.

- Tóż jeżech skyrs tego fest rod a fórt byś eszcze chcioł mieć ty trzi baby, jako kiejsi.

- Ni, bo ta jedna mi styknie a aji mojim dwóm bratóm…

 

Jako sie kiejsi mierziło a wożyło

 

Dzisio mómy litry, metry a kila, ale kiejsi hań downij, nasze Prastarki a Prastarzicy kapke inakszy mierzili a wożyli. Yny lecy kany po chałupach były wogi s gewichtami a  colsztoki, tóż ludzie se musieli jakosik inakszy dować rady. Nejprzód Wóm wyłożym, jako sie mierziło. Na ozajst ponikierzi z Was se eszcze poradzóm spómnieć, jako starzi ludzie mierzili grónt - jedyn krok, ale takowny wiynkszy, to był meter. Yny że coby fórt szyroko nie kroczyć po gróncie, to gazda se zrobił kroczek. Robiło sie go ze trzech lajśni a miyndzy tymi dwiema, co óny kroczyły po gróncie musioł być dycki meter a ta trzecio lajśnia, coby sie to dzierżało kupy. Takownym kroczkiym szło pomierzić grónt co mioł aji hektar, yny trzeja było rachować wiela razy sie kroczek zwyrtnie. Jak sie uż pomierziło grónt to potym mało gdo prawił, wiela mo arów, lebo hektarów, ale wiela mo jochów. Jedyn joch to było pindziesiónt szejś arów. Jak paniczki chciały pomierzić płótno, to go nie mierziły na metry, ale na miary. Jedna miara to było oto kole szejdziesiónt cyntymetrów. Kiej paniczki chciały zmierzić płótno, baji ćwilich do oblyczek na lepszóm, to go mierziły na sióngi. Siónga to było tela płótna, wiela go gaździno miała, kiej rozłożyła rynce. Jak była mało, to za materiał zapłaciła wiyncyj a jak była wielkucno jako hól, to miyni. Kiej se gaździno chciała uszyć jakle to szła do szwoczki a musiała prziniyść szyrzine materiału. Szyrzina to było pół drugo metra a baji na cyche trzeja było dwie szyrziny a kiej gazda z gaździnóm byli hrubi to eszcze wiyncyj. Kiejsi hań downij baby a dziołuchy rade motały przyndziónko na motowidle a rachowały to na pasma. Jedno pasmo to były dwacet sztyry nitki na motowidle. Na pasmo sie prawiło aji łokieć. Siano sie mierziło podle ostrewek. Ostrewka to była żerdź długo na dwa a pół metra ze szczeblami, co sie na nióm dowało siano. Potym, kiej sie siano zwożało do stodoły, to gazda rachowoł wiela ostrewek wlazło na fure a wiela do stodoły, a podle tego wiedzioł jesi bydzie mioł dość siana na zime. Na ostrewki sie mierziło aji obili, co sie go hań downij zwożało z pola do gumna, coby go bijokami, co były w cepach młócić. Starziczek se radzi ciupali gałynzie a wiela razy jich naciupali kubik. Kubik to je każde drzewo pieknie poukłodane meter na meter na meter. Obili, kiej uż było wymłócóne, to sie go suło do miechów a wożyło na hekta. Każde hekto to było od dwacet do piynć a dwacet kilo. Gazda mioł na pozoryndziu takowny Amperek z drzewa, co do niego wlazło dziesiynć kilo obilo. Prawiło sie na niego miarka. Hneda szło nasuć miech, bo do niego wlazowało kole piynć miarek. Dwanost kilo obilo to była śćwiertanka a tak sie prawiło aji na takowny drzewiany amperek s rónczkóm. Do śćwiertanki wlazło dycki kole dwanost kilo obilo. Sztyry śćwiertanki to była mierzica – kole sztyrycet osiym kilo. Obili sie mierziło eszcze podle wiyrtelików, lebo wiertelików. Jedyn wiertelik to było piynć a dwacet kilo. Ganc tela samo obilo wlazło to wielkucnego drzewianego ampra, co sie na niego też prawiło wiertelik, lebo wiyrtelik. Kiej jakisik drzywko miało sto litrów, to sie prawiło, że do niego wlezie hekto wody. Na sóm kóniec cosik o sztwiertce. Sztwiertka to była forymka z drzewa, co do nij wlazło sztwierć kilo masła a dowało sie go do nij hned po tym, kiej sie go zrobiło w maśniczce. Tak sie to wszecko Rostomili hań downij mierziło a wożyło.

 

Trześnie

 

Kóniec jora a poczóntek lata – wtynczas dycki na strómie - trześni zaczynajóm sie czyrwiynić a potym czernić owoce – trześnie. Nejprzód na jor trześnia sie szumnie obsuje biołymi kwiotkami, co do nich zaczynajóm furkać pszczoły a bzuczóm a potym za jakisik czas lza uwidzieć zielóne trześnie pomiyndzy listkami. Nejprzód sóm różowe a eszcze nie lza jich jeść, bo Starka dycki prawili, że takownych gogółek sie nie śmi dować do gymby, bo potym może bachórz fest boleć. Kiej trześnie były czyrwióne, to były zdrzałe a szło jich targać. To były bómbóny, co sie jich targało ze stróma, słodki, zoftowite, yny trzeja było pamiyntać, że każdo trześnia w postrzodku mo kostke, tóż trzeja jóm obcyckać a wypluć. Jak sie kostke połkło, to Starzik dycki se robił z nas srande a prawił, że terazy ze rzici nóm – dzieckóm urośnie trześnia. Tóż my mieli strach a dycki, kiej my szli do haźla, to my sie dziwali, jesi uż ta trześnia nóm kansik ze rzici nie tyrczy. Fest zdrzało trześnia była czorno a kiej sie jóm targało to człowiek mioł czyrwióne packi, a wiela razy aji oblyczki, bo dycki było tak, że jednóm trześnie sie wraziło do gymby a drugóm do amperka. Trześnie tak szmakowały gor dzieckóm, że miały czyrwióne pusy, ale przeca nie yny óny bo gaździno, gazda a Starka dycki kiej szli kole trześni a uwidzieli zdrzałe owoce, to styrkali jich do gymby a wiela razy sok strzikoł na oblyczki, tóż potym to było fest procne prani. Starzik to był takowny trześniowy wachtorz, bo dycki sie uż dziwoł w połówce moja jesi trześnie sie nie czyrwiynióm na strómie. Jak uwidzioł aspóń jednóm, to szoł do stodoły a wysmyczył ś nij straszoka. Tyn straszok mioł przeganiać szpoki, co óny miały fest rade trześnie a poradziły do poru godzin zeżrać wszecki owoce. Jednako wiela razy straszok nie poradził tych ptoków odgónić, tóż wtynczas wszecy, kierzi bywali dóma jak yny uwidzieli szpoki to szpatnie ryczeli, coby uchrónić trześnie, bo przeca sóm fest dobre. Godnie trześni lza było stargać ze ziymie, ale kupa było wysoko, tóż trzeja było wylyźć na drabine. Hań downij drabiny sie robiło z drzewa, tóż były ciynżki, bo były wysoki aji na patnost metrów a skyrs tego dwóch chłopów musiało drabine smykać. Nó a potym postawić drabine ku trześni to też trzeja było umieć a mieć kapke siły. Kiej uż drabina stoła, to musioł sie nónść jedyn, kiery mioł opowoge, coby na nióm wlyźć. Na wyrchu trześnie były dycki nejlepsze a aż sie czerniły miyndzy zielónymi listkami. Pod trześnióm wiela razy chłapiec doł dziołusze piyrszy roz pusy, ale przedtym szli niby trześnie targać. Dziecka a gor dziołuszki robiły se z trześni oryngle a kiej sie ocyckało kostke a wycióngło z gymby, to chłapcy potym tymi kostkami strzylali. Trzeja było kostke wrazić pomiydzy palce a ściść aż wystrzeliła. Jednako trześnia była nejlepszo, jak sie jóm wraziło do gymby. A kiej sie trefił w trześni chrobok, to znaczyło tela, że ni ma postrzikany chemijóm, bo do postrzikanego nic nie wlezie. Eszcze do dzisia robi sie z trześni zawarzeliny a ni ma lepszego kómpotu, jako tyn co w nim pływajóm trześnie. Na trześnie sie chodzowało na złodziejke a byli takowni ludzie, że jim nie było lepszy, kiej nie utargali kapke trześni od sómsiada a nie wrazili do kapsy. Trześnia to ni ma yny owoc a stróm – óna patrzi ku familiji a ku chałupie. Hań downij każdy na dziedzinie mioł aspóń jednóm swojóm włośnóm trześnie, bo to je przeca takowny nasz tustelański stróm.

 

Matka

 

Matka to je takowne słowo, że kiej go słyszymy, to sie nóm hned robi lepszy na sercu a spóminómy se ty czasy, co w nich Świat był eszcze ajnfachowy a nie było żodnych kurowodów. Miyndzy dzieciym a Matkóm, je cosi, czego nie widać – to je jakosik energija, co óna fórt je, aji wtynczas kiej Matki uż ni ma. Dziecio piyrsze co uwidzi, kiej sie urodzi to je Matczyno gymbulka. Kiej my sie śmioli piyrszy roz to do Nij a piyrszóm pieśniczke, co my jóm słyszeli śpiywała Óna. Matka nas nauczyła rzóndzić po naszymu – przeogrómnie moc słów znómy od Nij. Óna nas uczyła rzykać do Pónbóczka Ojczy Nasz, pokozała jako sie robi krziż a wyrzóndzała nóm o Jezusie a Apostołach. Matka nóm prawiła, że mómy być dobrzi dlo inkszych ludzi, nie robić żodnymu krziwdy a żyć jak sie patrzi. Uczyła nas liter a cyfer, pisanio a rachowanio eszcze rychlij niż rechtorki we szkole. Prawiła nóm, że żelozko a kachlok sóm wrzawe a coby jich nie macać, ale my stejna wszyndy musieli packi wrazić – to wszecko była naszo nauka. Pokozała nóm przirode a co wszecko je kole nas. Nejprzód kury, kaczyce, kohóta a babućka we chlywku a potym ptoszki w lesie a sarnioki na miedzy. Wiedzieli my od nij, jako każde zwiyrze robi a kany bywo. Kiej nóm było sztyry to my sie Mamy pytali fórt o wszecko a óna borok, choć miała kupa swoji roboty, to nóm ciyrpliwie wykłodała co a jak. Cere nauczyła warzić, prać prodło we wasztroku, ficować a sztrykować. Synkowi fórt rzóndziła, że mo mieć w zocy swojóm babe a dziecka. Odewrziła przed nami swoji serce uż wtynczas, kiej nas pod nim nosiła. Dała nóm wszecko, co miała a wiela razy sama ni miała, coby my mieli. Swój żywot dała nóm a była rada, kiej my kóńczyli szkołe, kiej ponikierzi sztudyrowali a urośli my na słusznych ludzi. Jako poradziła to nas wychowała a wiela razy nóm wyrzazała po rzici, kiej my byli przeciwni, ale aji za to jóm mómy w zocy. Dzisio idymy do swojich Matek s kwiotkiym, ale jo se myślym, że móglibymy wciepać pod Jejich szłapy całe złoto, co je na Świecie a óna by tego na isto nie wziyna, ale by na przicisła do serca, jako wtynczas kiej my byli mali a sie nóm zdało, że sie nóm robi krziwda. Jak eszcze mocie Matke, do kierej możecie prziść to mocie skarb, kiery se miyjcie w zocy. Kupa ludzi Matce może yny rożnóć świyczke na grobie na kierchowie a se rozwożać, że przeca mógli jóm wiyncyj nawszczywiać, kiej eszcze żyła. Gdo eszce może Matke prziciść ku sercu, niech dzisio okróm kwiotka Ji do cosik wiyncyj – swój czas, coby s nióm porzóndzić a kapke s Nióm pobyć. We słowie Matka je wszecko, co nejlepsze, to je świynte słowo, bo kiej go rzóndzymy to nasze serce sie raduje a otwiyro do korzónt.

 

Mamo, jo uż Ci dzisio mogym yny postawić kwiotek na grobie a rożnónć świyczke, ale wiydz, że w mojim sercu jeżeś fórt a Świat bez Ciebie uż ni ma taki, jako kiejsi, bo chybiosz w nim Ty.

 

Wiela gul gul je w każdej flaszce?

 

Kawa

 

Ujec Albert (1934 - 2024)

Jor

 

Uż dwa dni mómy jor, aspóń tyn w kalyndorzu, ale kany sie człowiek nie podziwo to widać, że prziroda sie pómału budzi. Słowo jor je fest starucne a znaczy tela, co zdrowy a tyn, kiery mo godnie siły. Słowianie wierzili, że kiej przidzie jor, to Morzana – bogini, kiero regiruje w zimie idzie precz a miasto nij przidzie Dziywana – bogini jora a życio. Terazy ta prziroda je inakszo jako kiejsi. Eszcze dwacet roków tymu, pod kóniec marca, wiela razy na polu leżoł śniyg a pómału toł. Terazy śniega w zimie uż bar-zo ni ma a jor, przilazuje na Świat dycki tak o trzi tydnie rychlij. Wszecko sie w te przirodzie szkopyrtło a ponikiere dziecka uż nie wiedzóm jako wyglóndo śniyg. Ale aspóń co jo se spóminóm, to jak na strómie wylazły kocianki, to starzi ludzie prawili, że jor uż klupie do dwiyrzi. Potym, wiela razy eszcze spod ostatnigo śniega, swojimi gymbulkami sie śmioły do słónka kluczyki – takowne maluczki kwiotuszki. Kiej śniyg sloz, to wszyndy sie zaczła zielynić trowka, co ji z każdym dniym przibywało a jako śniyg w zimie, óna też jako pierzinóm zaczła przikrywać świat. Co jedyn dziyń, to słónko stowało rychlij a szło spać nieskorzij – o pore minut, ale dycki cosik, bo ty zimowe długi wieczory a noce, to uż sie wszeckim cisły do rzici. Co jedyn dziyń, to wczas rano śpiywoł jakisik nowy ptoszek na strómach – tak sie mi aspóń dycki zdało. Czym wiyncyj słónko grzoło, tym ptoszki wiyncyj śpiywały, choć na strómach nie było ani jednego liścia. Boroczki kansik schowane za gałynziami a w krzokach tyn jor, tóm Dziywanne wołały tym swojim szumnym śpiywanim. Wiycie, nejlepszy je tyn czas, kiej eszcze niby je zima, ale jor sie s nióm pasuje, tóż ta prziroda je takowno powieszóno pomiyndzy życiym a śmiercióm, pomiyndzy starucnóm Morzanóm a starucnóm Dziywanóm. Gazda sie fórt dziwo, wiela mo siana we stodole a jesi mu go styknie niż bydzie móg siyc trowkym na miedzy. Gaździno zaś mo starość, bo obilo ubywo a gowiydź chce żrać a kury niesóm jakosik mało wajec. Ale za to Stareczka ze Starzikiym sie o nic ni starajóm, bo óni wiedzóm a aji tymu wierzóm, że Pónbóczek wszeckim regiruje a niczego nie chybi, yny trzeja o to rzykać. Starce ta zima sie latoś fest mier-zła, tóż wylyźli do pola, choć mieli ryme. Dychli se luftym, zabyło jim lepszy, podrepsili za chałupe a zawóniała jim ziymeczka, bo gazda gaździnej ryjoczkóm przekopoł kónsek zogródki przi chałupie pod kwiotki. Spómnieli se Stareczka, jako wónio ta ziymeczka na jor, co óna urodzi obili, ziymnioki a wszelijaki jarziny. W tej ziymeczce eszcze spióm chroboczki a glisty, co óny sie dziepro obudzóm. Starzik też wylyźli do pola a hned prziszli ku gnotku a se na niego siedli. Podziwali sie na strómy kole chałupy, jezeryja, wiela gałynzi zaś bydzie do ciupanio a wszecki sie bydóm godzić baji do parzoka, lebo do wyndzoka. Jor pómału klupie na dwiyrze do chałupy. Trzeja wylyźć do pola a zimie rzyc, coby se uż poszła precz. Idzie żywot, wszecko dokoła sie zielyni, terazy bydymy wiyncyj drepsić kole chałupy, jako w nij siedzieć. Jor uż tukej je, dejcie gymbulke ku słóńcu, odewrzcie okna a dwiyrze, niech jorni luft wyżynie z chałupy zime, niech wszyndy bydzie żywot.